(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Avlvlaria, sive Qverolvs, Theodosiani aevi comoedia Rvtilio dedicata"

l\ 



AVLVL ARI A 



SIVE 



QVEROLVS 



THEODOSIANI AEVI COMOEDIA 
RVTILIO DEDICATA 



EDlDIT 



RVDOLFVS PEIPER 







-v» 



^SHlNGTQN, ° ,G ' 



C-> > 



CATHOLIO UNIVERSITY OF AMERICl 

Latin Language and Literature Library, 

LIPSIAE 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI 
MDCCCLXXV 



LIPSIAES TTPIS B. 6. TEUBSERI. 



HERMANM) HAGENO 

BERNENSI 

s 



I. DE LIBRIS IMPRESSIS. 

QVEROLUS, | ANTIQVA COMOEDIA, | nvnquam 
antehac edita, | quae in vetusto codice manuscri- 
pto I plavti aulularia inseribitur. | Nunc primum d 
petro daniele Aurelio | luce donata, & notis ilhistrata. 
| Ad illustriss. amplissimumque Cardi- \ nalem Odonem 
Castilionaeum. \ (insignia typographi) | parisiis, | Ex of- 
ficina Bob. Steph. Typographi Begij. | m.d.lxiiii. | CUM 
PRIVILEGIO REGIS. 

Forma octava; quattuor folia cum titulo continent 
I u privilegii auctoritatem (Aureliae, duodecimae Decembris, 
Anno Domini M.D.LX.) IF II U Danielis praefationem (Illu- 
strissimo Amplissimoque Cardinali Odoni Colignio Castilio- 
naeo Petrus Daniel 8. — Lutet. Parisiorum, Nonis Iunij 
1564.) III r ad IV r Nicolai Hattaei Aurelii, Regis et 
Aureliorum ducis secretarii, carmen ad Petrum Danielem 
Aureliwm. (inc: Quam misere nostras Daniel, ignauia 
mentes Fascinat — expl.: Acceptamque tibi referat per 
saecula lucem. sunt 67 uersus.) IV r Ad eundem, de au- 
ctore Jiuius Comoediae 0. Buchananus Scotus*). (inc. : Quis- 
quis es infernis prope nunc reuocatus ab umbris — sunt 
5 disticha). IV U Ad eundem Steph. Manialdus Cleriacus. 
(tria disticha graece, inc: EvercLrjg 7Cvelg)v XdfiTtSL, tcqo- 



*) non extat in Buchanani operihus a. CIO.IO.XCIV 
editis. 



— VI — 

tsqov te [AccQccv&dg — ): subiciuntur Personae comoediae 
quae paginis 1 ad 69 (A. j. ad E. iij.) perscripta legitur. 

(QvEROLVS, SEV AvLVLARIA PlAVTI ANTIQVI AVCTORIS.) 

post fol. E. IIII uacuum secuntur numeris paginarum 
carentia foll. F. j. ad H. j. in quorum primo F. j. de 
auctore agitur, F. ij. ad Gr VIIII Petri Danielis Aurelii 
notae in Querolum Plauti leguntur (quarum in fine: 
Excudebat Bob. Stephanus typographus regius, Parisiis, an. 
M.D.LXIIII. non. octob.) denique f. H.j. auctor Lectori 
emendationes aliquot a P. Pitheo acceptas commendat. 
Usus sum exemplari quod est in bibliotheca Gottingensi. 
Exstant Danielis curae secundae Bernae in biblio- 
theca Bongarsiana cod. Gr. 130 typis non mandatae, de 
quibus uid. Hermanni Hageni conmentatio „Der Jurist 
und Philolog Peter Daniel aus Orleans. Bern 1873" p. 
12 s. In eis editor indicem sua manu sic inmutauit: 
Qverolvs . . . castilionaeum . Editio secunda \ Antverpiae \ 
Ex officma Christophori Plantini \ CIDI3LXVI { Cum pri- 
uilegio. Carmina duo quae hanc nouam editionem con- 
mendarent alterum Delivrii P. alterum Francisci Danielis 
Hagenus 1. 1. descripsit; auctoris praefationem adiectis 
quae et in illa et in ipsa comoedia Daniel inmutauerat 
(Daniel 2 ) Orellius dedit in epistula critica ad Maduigium 
p. LXXIII. Aemilii Perotti de Aulularia epistulam ad 
PDanielem quae est inter epistulas autographas ab 
Bongarsio conlectas in cod. Bernensi 141 exhibuit CO 
Mueller nuper defunctus in Analectorum Bernensium fasci- 
culo altero qui Getam Vitalis comoediam continet p. 8 
not. 19, Ldb. Danaei Carolique Perotti epistulas ex eadem 
conlectione edidit Hagenus 1. 1. p. 33 et 14. 

Plauti Querolus siue Aulularia ad Camerarii co- 
diceni ueterem denuo collata. Eadem a Vitale Ble- 
sensi elegiaco carmine reddita ; et nunc primum publi- 
cata. Additae P.Danielis, C.Rittershusii, J. Gruteri 
notae. Ex typographeio H. Commelini. MDXCV. 



- VII - 

JSTotae atque emendationes Danielinae non addito 
auctoris nomine exhibitae pro Rittershusianis postea non 
semel sunt habitae. Huius libri (aeque rari atque prin- 
ceps editio) exemplaria seruantur in Heidelbergensi atque 
G-uelpherbytana bibliotheca. 

Plauti comoediae XX superstites et deperditarum 
fragmenta Ph. Pareus recensuit ac notis perpetuis 
illustrauit. accedit Plautus Hypobolimaeus hoc est 
Gildae Sapientis Britanni Querolus siue Aulularia. 
Francof. 1610 8° — — accedit Pseudo-Plauti Que- 
rolus Neapoli Nemetum 1619 4° — — — accedit 
Grildae Sapientis Querolus et animaduersionum ab- 
legmina. Francof. 1641 8° 

Repetita est Parei editio omissa ad Rutilium prae- 
fatione in collectionis Pisaurensis omnmm poematum . . , 
Pisauri 1766 4° t IV p. 201 sqq. 

Ex ipso Danielis exemplari repetitam dicit PLA 
Schweiger (Handbuch der classischen Bibliographie II 
774) Patauinam editionem hanc: 

Plauti comoediae superstites XX . . quibus accessit 
Querolus comoedia antiqui auctoris Patau. exc. Jos. Comi- 
nus 1764 8° p. II 

ISTouam editionem instituit Johannes Christianus 
Wernsdorfius (1732—1793). Est in bibliotheca Bon- 
nensi fasciculus eius manu scriptus (71 v, b VI. n. 259 
catalogi a Klettio confecti) qui continet Hosidii Getae 
Medeam, Querolum, Fragmenta selecta Tragicorum et Mi- 
morum ueterum, parata omnia ut typis describerentur. 
Atque Queroli inscriptionem hanc esse uoluit: 

Querolus, siue Aulularia Plauti, comoedia antiqui 
auctoris. Cum integris P. Danielis, C. Bittershusii, J. G-ru- 
teri et selectis J. Ph. Parei, Casp. Barthii et aliorum notis 
quibus accedunf animaduersiones editoris. Wernsdorfii prae- 



— VIII — 

fationem cum ipso contextu exhibent folL 44 — 87, ani- 
maduersiones foll. 100 — 155. 

Prooemii Wernsdorfiani particulam quae est de au- 
ctore infra dabo. 

Hermanni quoque Cannegieteri Henrici F. (1723 
— 1804) idem uidetur fuisse consilium. Nam Rittershu- 
sianum exemplar auctum ab illo adnotationum cumulo in 
libris MTydemanni (qui Lugduni obiit a. 1825) depre- 
hendit suumque in usum conuertit Klinkhamerus. . 

QVEROLVS SIVE AvLVLARIA, INCERTI AVCTORIS 

comoedia togata. recensuit et illustrauit S. C. Klink- 
jhanier. Amstelodanii , apud heredes H. Gartman. 

MDCCCXXIX. 

Is praeter librum Leidensem lectionesque Parisini 
tribus exemplaribus usus est quibus uirorum doctorum 
notae erant adspersae: H Cannegieteri , GKoenii (f Fra- 
nequerae a. 1767) cuius exemplar tum possidebat DJ 
Lennepius, incerti denique quod bibliotheca Leidensis sup- 
peditabat (Leidensem n. 501 ipse dicit p. 96 et 148). 

Circa idem tempus Jo. Caspar Orellius ad fabu- 
lam denuo edendam sese accinxerat Danielinis thesauris 
prope in conspectu positis illectus: at sufficere opinatu& 
ut singulis saeculis semel comoedia ista repeteretur, post- 
quam Amstelodamensis editionis nuntius aduenit illico 
consilium suum abiecit; quae ex Bernensibus exemplaribus 
collegerat una cum suis animaduersionibus publici iuris 
fecit in epistola critica ad Jo. Nic. Madvigiwn v. c. (prae- 
missa operi huic: M. Tullii Ciceronis Orator Brutus To- 
pica etc. Turici MDCCCXXX) capite XVIII p. LXVII 

—xcv. 

Singulos praeterea locos tractarunt Adrianus Turne- 
tus Paulus Melissus ille Danielis, hic amicus Gruteri, 
Scaliger, J. F. Gronouius, Cl. Salwiasius passim per sua 



IX 



opera, denique Caspar Barthius in Aduersariorum libris 
4,7 28,15 30,9 38,9 44,13 et 14. 



II. DE LIBRIS MANU SCRIPTIS. 
A. Principem locum obtinent VL 

V Vaticanus bibl. antiq. 4929 membr. in quarto 
s. IX — X f. 55 — 78 a *emptus est liber ex libris Car- 
dinalis Sirleti, s. XVI fuit Serafini de Nybia. (uid. 
Reifferscheid BPLJ I 444 Jahn ad Censorinum 
proll. p. XVIII Bethmann in archiuio Francofurtano 
XII 245) 

Aclspersa sunt scholia in margine atque inter uersus 
minutissima scriptura s. XII — XIII quorum specimina 
haecce sufficiant: 
f. 59 pantomalus nomen est ex greco latinoque compactum 

et dicitur quasi totus malus pan enim grece totum 

sonat 
f. 69 %elotipus est qui nimio mulieris amore correptus semper 

ooseruat. indignaturque leui suspicione. nec eam 

cuiuis (cuuus codex) credit. zelus enim amor et 

tipus tumor. hinc (hic cod.) zelotipia. 
reetius harpyiarum nomen interpretatur scholiasta ad lo- 
cum qui est editionis nostrae p. 32, 7 
f. 68 b solidus est nummus aureus qui sexies appens unciam 

facit. 
f. 76 senatus consultum quod tantum senatores populis con- 

sulendis decemunt. 
Hunc librum antea non adhibitum atque Palatinum 
meum in usum a. 1871 contulit Grardthausenus. . 

L Leidensis Vossianus lat. Q° 83 (olim Isaaci 
V^ossii Lat. n. 147 ut indicat schedula f. l r adgluti- 



— X — 

nata et index librorum Js. Vossii eonfeetus a PColo- 
uaesio*)) nienibr. s. X foll. 24. 

Continet is Aululariam f. 1 ad 23 u , f. 24 r nil legi- 
tur praeter haec uerba: Avlvlaria Plavti exelicita 
feliciter' f. 24 u octo olim uersus perscripti erant nunc 
rasura deleti; praeterea hac pagina legitur alphabetum 
runicum quod cum non uideretur editum descripsi in usum 
Julii Zacheri professoris Halensis. — Hunc ipsum codi- 
cem fuisse Petri Danielis, ex quo ille fabulam edidit a. 
1564, praeter inscriptum integumento Georgi Buchanani 
epigramma atque possessoris nomen ab ipso pluriens 
scriptum (quod ne spurium uideatur prohibet scripturae 
Danielinae specimen quod exhibuit C Gr Mueller in in- 
dice scholarum Bernensium a. 1841 tab. VII) satis super- 
que testatur consensus libri cum editione principe in uitiis 
quibusdam minutissimis quae librarii .debentur incuriae. 
Fuit igitur antea bibliothecae S. Benedicti Floridcensis ad 
Ligerem unde qua ratione in Danielis possessionem uenerit 
Hagenus 11. p. 6 sqq. docuit. Quo tempore primum typis » 
describeretur fabula, nondum lectiones libri Vifhpeami (de 
quibus infra) allitae fuerunt; nam de eis altum silentium 
in editoris notis, cum aliorum subsidiorum hic illic men- 
tionem faciat. — Diligenter librum post Danielem con- 
tulit Klinkhamerus quamquam non satis conpendiorum 
gnarus non semel errauit. Denuo ipse contuli a. 1871. 

B. Interpolati multifariam sunt JPJR (p) 

P Palatinus inter Vaticanae codices Palatinos 
seruatur numero 1615 inscriptus membr. s. XIII in. 
formae oblongae bifariam diuisis paginis. scriptus 
autem uidetur in Germania. De eo 'uid. Fr Bitsche- 



*) Pauli Colomesii opera ed. Fabricius Hamhurgi 1709 
p. 875. 



— XI _ — 

lius Musei rhenani ' t. IV 511 et 535 sqq. ? in Prole- 
gomenis ad Plautinuni Trinummum p. XXVII — XXX 7 
ed. nouae p. VIII, in opusculorum uol. II 102 not., 
Mus. rhenani t. XXVII (1872) 340 

In eo igitur libro Aulularia praemissa legitur fabulis 
plautinis atque primae quidem Amphitruoni a f . l u ad 
9 r plautinas fabulas contulerunt Ph Pareus, C Scioppius, 
Fr Eitschelius, iterum pro Eitschelio H Hinckius suum- 
que in usum Laurentius: Aululariae lectiones Eitters- 
husius et Gruterus exscripserunt, ita quidem ut non raro 
pro primariis quas secunda effecit manus darent, in ed. 
Commeliniana a. 1595, Pareus in edd. a. 1619 et 1641. 

Liber olim fu-it Joachimi atque Philippi Camerariorum 
a quibus per satis longum tempus mutuatus erat Gruterus : 
ms. Camerarii, ms. noster, C. Vetus (C. V.) *) Gruterus et 
Eittershusius eum nuncuparunt, qui uno tantum scripto 
libro in Aulularia emendanda usi sunt**): significatur 
hic liber cum dicit Gruterus: reponatur lectio codicis ca- 
lamo exarati. Non multo post bibliothecae Palatinae libris 
insertum Pareus uidit qui p. 860 „mmc uero" ait „docto- 
rum usibus patet in . . bibliotlieca Palatina. Ex illo co- 
dice in quo fdbulam hanc primum locum tenere ipse adeo 
nuper inspexi copiam eius benigne mihi faciente Grutero 
bibliothecario. Videri ex hoc codice circa a. 1497 Joan- 



*) aliquotiens tamen propterea res ambigua est, quod qui 
Danieli est V. C. (Leidensis liber) uel Cod. S. V. (i. liber Sti 
Victoris) in notis Eittershusianis non satis discernatur a Came- 
rarii V. C. Sic 18, 16 eruditus et 19, 13 at quanto non C, sed 
cod. S. V., 26, 21 sumul, 38, 18 milae uel nullae, 39, 23 plen- 
doris, 41, 10 fastidiantes, 50, 11 homine non C sed L, denique 
46, 21 sine risu non C ut uidetur, sed ipsius Danielis est 
emehdatio. 

**) Non enim uerum quod in Eittershusianis notis legitur 
ad p. 15, 13 uooem carceres in quibusdam codicibus deesse: 
deest in uno libro Sti Victoris quo Daniel utebatur. 



— XII — 

nem Reuchlinum plautinarum fabularum cognitionem hau- 
sisse in Fleckeiseni et Masii annal. 1874 II p. 134 clixi. 

Rp Parisinus n. 8121 A (olim Colbertinus 3352 = 
Reg. 10210. 3) scriptum eum esse s. X ex C B Hasii 
uel etiam F Hauthali testimonio dicit Orellius, s. XI 
Klinkhameri amicus, s. XII Merilius (Origines du theatre 
moderne p. 14 n. 1, p. 15 n. 2) quod uerius puto. 
Formae est mediae atque continet praeter Querolum 
poemata quaedam latina medio aeuo composita. 

Olim fuit Petri Pithoei (id quod Klinkhamerum fugit; 
ipsius PDanielis fuisse Delislius a WFoerstero Vindo- 
bonensi interrogatus adfirmauit: qua de re habeo cur 
dubitem. Atque ipse Daniel siue ab Pithoeo siue ab ipso 
enotatas eius libri lectiones in marginibus libri qui nunc 
est Leidensis addidit (a Yossio quae erat Klinkhameri 
opinio non sunt adscriptae): quod factum sine dubio post 
absolutam editionem. Post id tempus nescio quis (nam 
Bongarsii manum, a quo scriptas arbitrabatur Orellius, 
non agnoscit HHagenus) ex ipso codice L*) in exem- 
plar Danielinum quod Bernae seruatur transtulit unde 
descripsit Orellius p. LXXVI sqq. 

Ex ipso codice uarias lectiones Klinkhameri in usum 
amicus quidam excerpsit, ex cuius editione pauca quae 
dubitatione carebant addito R dedi, p littera quae ipse 
ex L enotavi significantur. 



, *) ita tantum fieri potuit, ut homo ille ubi nulla adscripta 
est in L libri Pithoeani differentia, ibi consentire alterum cum 
altero ratus Leidensem scripturam pro Pithoeana uenditaret: 
uelut p. 24, 17 ubi perourro pro percurro uidetur scriptum in 
L, perourro ex Pithoeano quoque protulit. Eundem autem er- 
rorem non semel Klinkhamerus quoque admisit. qui cum sine 
dubio eandem rationem in transcribendis Parisini libri ex- 
cerptis secutus sit, non omnia quae inde protulit, ego descripsi: 
accedit quod Philippi Parei et libri Parisini sigla (Par. Paris.) 
non satis diligenter ab illo discreta uidebam. 



— XIII — 

Rp prorsus pendet ex P, P autem ut ex ipsa sub- 
scriptione patet in qua Qverolvs pro Avlvlaria est, 
quam maxime est interpolatus. Textus igitur ad VL 
quorum alter ex altero corrigendus, conformandus erat. 
Praestare tamen aliquanto Vaticanum librum neminem 
fugiet. Libri P orthographiam raro curaui, cum etiam 
hac in re ubi V et L discedunt accurate adnotarem. 

Quintum extare librum nuper conpertum est ex ar- 
chiui Francofurtensis t. XII 274: inter codicum ueterum 
relliquias quas conpactas continet liber Eeginae Chri- 
stinae n. 314 quattuor extant membranae s. XII in. 
f. 113 — 116 in quibus est Aulularia uel potius eius 
fabulae pars quaedam. Eum quoque ex interpolatorum 
numero esse suspicor ex aeuo quo scriptus perhibetur. 

C. Excerptorum libri 

1) c Eiusdem (Queroli) fit mentio in uetustissimo libro 
giossarum quem mihi una cum hac comoedia suppeditauit 
amplissima fani Benedicti Floriacensis ad Ligerem 
bibliotheca'. PDaniel ed. pr. F. j. u (apud Orellium p. 
LXXIV). 

2) Quoddam uetustum fragmentum ex Compen- 
diensium Franciscanorum coenobio. 

3) Antiquissimus codex manu exaratus S. Victoris 
Parisiensis cui Deflorata ex bonis auctoribus titulus iri- 
est. (Esse hunc suspicor cod. Paris. fonds de St. Victor 
n. 756 s. XIII in quo multos Aldae Gruillelmi Blesensis 
locos deprehendit Merilius.) 

4) Item Lutetiae in collegio Sancti Geruasii. 
In quibus (2—4) plurimas sententias huius fabulae ex- 

cerptas et in unum collectas repperi, atque haec omnia 
sub Plauti nomine in Aulularia.' Daniel 1. 1. (apud 
Orellium p LXXV). 

Ex tribus libris nihil*), pauca ex S. Victoriniano pro- 

*) nam ex quarto S. G-eruasii quem in seeundis curis ad- 
hibuit citantur haec tantuni: 13, 14 huc quanta 13, 28 agno- 



— XIV — 

tulit Daniel. ea cum facile pro Camerariani libri lectio- 
nibus possint haberi ab eis qui Bittershusii notis utuntur, 
simulque ut recensus quidam adsit locorum ex hac fabula 
transcriptorum, quae Daniel dedit omnia hoc loco recen- 
sebo omissa pleraque in adnotatione: 9, 26 quemadmodum 
tibi aliisque 12, 14 quodsi 13, 14 quantam adiciunt 
13, 15 sopnum 13, 16 adsignatur --17, 13 carceres deest 
17, 16 uestitum 18, 6 eruditus 19, 12 nobis 19, 13 
at quanto 19, 14 esse felicem non sinunt 39, 23 splen- 
doris id 39, 24 quod publicet deest 39, 25 ego lustro 
(latera deest) 40, 8 dbstuleris deest, at 40, 9 pro ab- 
scideris scriptum est abstuleris 41, 9 salutet fastidientes 
45, 4 uero 49, 8 ubiquej ubi 55, 12 nunquam tu ce- 
leriter. 

5) Florilegium de diuersis poetis et auctoribus antiquis 
bibl. regiae Berolinensis (Ms. Diez. B. Santen. 60) 
membr. s. XIV f. 65 u col. 2. sub titulo Plautus in Au- 
lularia hi loci adsunt: p. 6, 6 et 8 12, 5 — 7 12 — 14 
22—25 13, 22 s. 15, 19 28, 13 s. 39, 15 s. Ipse^ 
descripsi a. 1869*). 



sces 18, 4 labores eorum 40, 7 Vae apud nos (illis om.) Ex 
eodeni fonte petita uidetur lectio quam 19, 15 ex codice aliquo 
suo exemplari adscripsit Daniel. 

*) Bubricas adscribam libri ad cognoscenda medii aeui 
studia grauissimi simillimique eius quod n. 6 signifcaui: l r In- 
cipiunt flores auctorum (5 versus) — Socrates — Jeroni- 
mus ethicorum in theodolo — Incipiunt prouerbia ethicorum 
(unus uersus: nam totus liber prouerbialis est rubrica adscri- 
ptum) — prouerbia Theodoli — l u Incipit prologus libri Aui- 
ani — prouerbia Claudiani 2 r pr. Stadioli — pr. Panphili — 
2 U pr. Maximiani — pr. Homeri (duo tantum loci) — Versus 
ficticii — pr. Horrestis 3 r pr. Cete — pr. Albe comedi (Aldae 
comoediae) — 3 U pr. Ysopi {supra f. 4 r : In eso pio 4 U prouerbia 
Esopi) 5 r de libro qui dicitur de patricida 5 U de breui sub- 
stantia hominum — magr Muardus de ysengrino et reinardo 
6 r pr. de remedio amoris 7 r Ouidius in arte amatoria 8 U pr. 
Ouidii epistolarum 9 r Ouidius in tristibus 10 u pr. de ponto 
12 r Ouidius sine titulo (ex Amorum libris) 13 r Ouidius in fa- 
stis 13 u pr. Ouidii Metharnorfoseos 15 u Ouidius in ybin — 



- XV — 

6) Excerptorum liber Parisinus Nostre-Damen- 
sis 188 membr. s. XIII. Inde Tibullianos uersus de- 
seripsit E. Woelfflinus Philologi t. XXVII (1868) p. 152 
— 157 cf. Rothii ad Suetonium praef. XXXIII, Bursiani 



pr. Tobie (Matthaei Vindocinensis) 18 r Noua poetria (Galfridi) 
20 u (Virgilii) in bucolicis — in georgicis — in Eneyde 21 r 
Lucanus 22 r Alexander (Galteri de Castellione) libro primo 
22 u libri secundi 24 r libri tertii (reliquorum librorum excerpta 
desiderantur) — In stacip Prudentius in prohemio de pugna 
uirtutum et uitiorum 25 r Claudianus contra ruphinum 27 r pr. 
Marcialis 29 r G-aius Valerius Placcus in primo argonautico — 
Virgilius in culice de beatitudine pauperis uite — Virgilius in 
ethna — Lucanus de laude Pisonis 29 u Calphurnius in buco- 
licis — in Iuuenali 33 r in Persio — Horacius in poetria 34 r 
Horacius in sermonibus 35 r Horacius in epistolis 37 r Expli- 
ciunt flores auctorum 37 r Therentius in andria — Th. in 
adelphis — Iob 38 r Salustius 39 r Boetius de consolatione 
42 r ex Platone — ex Marciano — ex Macrobio 42 u Tullius de 
rethoricis 43 r Tullius in primo libro de officiis 51 r de ami- 
citia 53 u de senectute 54 u in paradoxis 56 u Quintilianus in 
materiis 58 r In libro causarum 59 r Seneca ad Lucillum 65 r 
Tullius contra Sallustium 65 u Plautus in aulularia 66 r Ma- 
crobius in saturnalibus — Seneca in declamationibus — in 
1° de beneficiis 67 r in 1° de clementia 68 r in libro de natu- 
ralibus questionibus 69 u Ex Argellio noctium articarum in 
primo 70 r (Iulii Celsi) Ex gestis * cesaris — Sydonius 70 u 
Cassiodorus 71 r Suetonius 71 u Verba scriptoris ad lectorem: 

Dicta tenes ueterum lege singula Gollige uerum 
Exempla et morum retine decreta priorum 
Finis adest [operis] sint uota precesque laboris 
Premia sit ueri tua gratia pignus amoris 

secuntur monosticha quaedam 72 r Seneca de r\ 0T uirtutibus 
73 u quedam excepta Senece de beneficiis 74 r excepta Senece 
de clementia imperatoris — de officiis — ad Damasum 74 u 
Ieronimus Eliodoro — Ieronimus Augustino — Augustinus ebo- 
doro (sic) — Paulino pbro — de occeano — Sabino Iuliano — 
Turpilianus Mcete — Ebodoro (sic) — contra prelatos — Iero- 

nimus de expoe mathe aliaque 77 r uersus leonini sine rubrica 
77 u Expliciunt flores tam auctorum quam philoso- 
phorum. Sequitur de feminis carmen 35 uersibus constans a 
femina uoce incipientibus quorum primus: Femina uincit adam, 
uictus fuit arbore quadam. Finitur liber his uersiculis: 



— XVI — 



ad Senecam patrem praef. p. XVIIII Buecheleri ad Pe- 
tronium p. XXVI. Plautus in Aulularia quae ad nostram 
pertinent fabulam inscripta sunt. Eadem continere uidetur 
cod. Parisinus 13582 s. XIII uel XIV in. p. 164 — 167. 
7) Excerptorum liber Palatinus 1042 membr. s. 



Porta salutis aue per te patet exitus aue 

Venit ab eua ue ue quia tollis aue 
Virgo mater aue ueneranter te precor aue 
Seruer que sine ue parentis destruis eue 
Clauiculis firmis theos antrrpos in pos et ir mis 
Figor ob infirmi cosmu delicta patir mi 

(Clauiculis — mi rubro scripta) Haec omnia una manu ab initio 
ad finem luculenter perscripta. Ouidii epistolarum 8 U Marti- 
alis 27 x Aetnae 29 x Calpurnii 29 u locos graphio indicauit 
in margine M Hauptius ni fallor; Homeri Orestis Aldae Aetnae 
panegyrici Pisoniani uersus exscripsi; cetera quominus accura- 
tius examinarem temporis angustiae inpediuerunt. 

Aetnae loci hoc ordine leguntur (cum Munroi editione a. 
1867 contuli) eorum non nisi primus uidetur extare inter Pa- 
risiensia excerpta cf. M Haupt Hermae III 338 sqq. 222 s. 
inmensus — curis 249 s. magnifesta — iocunda uoluntas 257 
torquemur — labore (q; post premimur al. m. add.) 278 tor- 
quentur — domantur (terre) 276 scrutamur — profundum (uer- 
timur) 277 Semen ut argenti queratur et aurea uena 266 — 268 
leues — campo (et dolia | defecto j fenilia) Sequitur uersus: 
Nichil est quod texitur ordine longum; post hunc carminis ad 
Pisonem u. 5 — 13 ad marginem adiecta rubrica: Lucanus de 
laude pisonis non tamen genere clari sed etiam uirtute multi- 

pli. (adscribam ubi ab ed. Bipont. differf liber: 5 Tua est mi- 

randa 7 Nobhtas eade. pro 8 ymaginibus 10 profu/mt (i ex u 

rasura) c uita 12 tantis] claris 13 no pona summa ponis V 
ill s atque pona deletum lineola) 39 s. cum — mittit (mestos; 
inmarg.: hic commendat pisonem de eloquentia) 46 — 48 Iudex 
sponte sua — iram (Victor] Iudex | xra iudex quam habet, deest 
non) 100 — 113 quodque — ab illo (100 fuerat 101 dilig ex 
equo nec eum fortuna c. 103 spaciantur uerba iocorum 104 
affert 108 Illa casta domus licet et s. c. c. 109 Victa 110 

Nullus eum Iaci comitem 112 Quam | sed q. t. i. merces de- 
sunt 113 quem rogat ex equo u. rogatur a. i.) 117 — 120 
Laudo tuam — amando (117 Piso] Laudo | mittis 119 Inter et 
aeq.) 203 Voluisse — iacto (om. at) 213 Abdita — metalli 
243 Se (sic) tenuis — tenebris. 



— XVII — 

XII f. 68 — 93 Excerpta ex Plauto habet. inc.:, Plautus 
in Querolo. LAB ad Querolum. Quid de adulterio dicis? 
Querolus. attat n Tioc crimen non est. Lar. quando autem 
licitum esse cepit? Ex ipso Camerarii libro descripta 
Plautina dicit FRitschelius (cuius uid. Opp. II 130 not. 
73, 162) in quo et ordo et titulus idem est atque in 
hoc florilegio. 

Non praetereundus hoc loco Vincentius Belloua- 
censis (f 1264): is in Speculo historiali cuius utor 
codice msto bibliothecae Rehdigeranae S IV 5 p 21 
membr. s. XIIII per manus Walteri dicti deplatea optime 
scripto (R) a quo non raro differt quae mihi praesto est 
ed. Veneta a. 1494 (V), quinti libri cap. OV (Venetae 
1. V c. 55) haec profert: 

„ De plauto poeta comico et dictis eius. Eodem anno 
plautus ex umbra (umbriaV) arpinas rome moritur. Qui 
propter annone difficultatem ad molas manuarias pistorem 
se locauerat ibi quociens ab opere .uacasset scribere fa- 
bulas solitus (V add. erat) ac uendere. Actor. Hic plau- 
tus eloquentissimus fuit. Vnde iero\ (V Hiero.) in sug- 
gillecione (V , sigillatione) eloquentie cuiusdam emuli sui 
dicit. Hec est illa plautina eloquentia. hic lepos atticus 
(V accitus). et musarum ut dicunt eloquio comparandus. 
De omnibus autem plauti comediis ex illa sola que dici- 
tur Aulularia paucas morales et breues sententias ex- 
cerptas hic inserui. Plautus poeta comicus in aul'. u 

Lndicabo sententias quam potero oreuissime additis 
uariantibus lectionibus : 

3, 6 Pecunia rernm ac solicitudinum causa est et 
caput 

6, 6 Sibimet esse sufficientem primum bonum est 

[12, 18 Visne tibi honorem deferri. inter miseros 
uiuito. deest R] 

6, 8 Si pro meritis reddendum nobis non putamu& 
ipsi nosmet fallimus 

12, 7 Quidnam o stulte mirum est si — diligit 

[12, 12 In amiciciam — receperis, deest R] 

AuLUIiA.EIA. b 



— XVIII — 

12, 13 Insipientium — collegium. 

12, 22 — 25 Nemini — dissentimus (Querole om. RV 
23 est om. V parem ferre non patiens RV 24; s. de- 
spicimus — inuidemus — dissentimus RV) 

19, 14 s. Quidsi nescio quis ille est alius enim est 
in corde: alius in uultu 

22, 9 — 14 Multum inquit adulator sese (adulatores 
se V) aliqui laudant . qui (qui om. V) uel fugaces feras 
uel pugnaces bestias aut — maxime. (13 Et quos RV 
potentes et diuites RV) 

59, 7 Tres (sic RV) — capit 

40, 6 — 9 Ve c apud quos (q2 i. quia apud se V) 
domini (deum domini R) uigilias — seruis de uita quan- 
tum de nocte auferunt 

13, 3 — 5 Conuentus et debachationes (delectationes 
V) et ioca friuola non quero ut amorem pariant (que ut 
a. non pariunt V) Vtinam nichil odiorum darent 

13, 15 — 19 Patientia d. a. c. assignatur . sic euer- 
tuntur omnia: nemo — querole . (18 econtra V negli- 
gens RV LAR om. RV 19 querule V) 

13, 22 Tu neque — felix eras (hec V cognosceres 
RV) 

17, 7. 20 — 23 Da michi aduocati gratiam . uende 
uoeem — criminum 

[18, 9 Sepe — uulpium deest R] 

5, 18 s. Nemo — • dicimus 

Supersedeo si qua ex Aulularia in speculum doctri- 
nale aut naturale*) transcripsit Vincentius conquirere: 
iam illa ad nostram rem sufficiunt. 

Parum recte Orellius conlegit hanc unam fabulam 
quam uere plautinam putabat Vincentio praesto fuisse, 
ceteras etiamtunc ignotas. sane plautinae fabulae per 
medium aeuum prorsus fuerunt incognitae, nec quisquam 
inuentus est eis saeculis qui eum laudaret, cum Terentius 
omnium esset in manibus. Nam quae plautina extant in 



*) e. g. spec. nat. 1. XXXI non memini quo capite. 



— XIX — 

Thesauro nouo latinitatis edito ab AMaio — esse au- 
tem Osborni Panormiam s. XII confectam Gr Meyer docuit 
MEh 1874 p. 179 — - non ex ipso Plauto repetita sunt. 
At Vincentius ne habuit quidem totam Aululariam, neque 
tam fuit insanus, ut si habuisset, uere plautinam iudi- 
casset. Nam cum non esse a Sarsinate conpositam Aulu- 
lariam ipse Eutili amicus in prologo dicat, qui hunc uel 
illum uersiculum inde depromeret breuitatis gratia non 
poterat solum sed debebat solemni illo titulo uti quem 
praebebant libri: at qui de ipso Plauto uerba faciebat, 
si totam legerat fabulam fieri non potuit ut is inter uere 
plautinas eam referret; hoe tamen fecit Vincentius. lam 
eertissimum fit illum non nisi excerptis usum esse et ex 
similitudine quae intercedit inter Vincentiana atque ea 
quae nos ex Dieziano, PDaniel ex S. Victoriano et S. 
Geruasiano protulit, et inde lod, ubi exemplis ex nostra 
comoedia petitis hanc illamue rem poterat illustrare, uelut 
in spec. naturali XXXI c. 126 eynocephalos uel XV c. 50 
reprobationem falsae constellationis , Isidorum aliosque 
potius auctores adlegat. Ea excerpta quae fuerint, tum 
demum sciemus, si quis siue Nostredamensem librum uel 
si quis extat uetustior typis descripserit. 
* Ex isdem rursus sententiis a Vincentio excerptis po- 
tius quam ex ipsa fabula conicit Orellius selegisse non- 
nulla Landulphum Sagacem de Columna (c. a. 1320, 
uid. Fabricii Bibl. med. et inf. lat t. IV p. 239 M.) in 
libro rarissimo cui titulus est Breuiarium Mstoriale ed. 
Pictauii 1479 in 4° (uid. Ebert lexicon bibliogr. n. 1170, 
2): id ego non uidi. Pauciora etiam quam Landulphus 
haud dubie ex eodem fonte dedit Albertus de Eyb 
(c. a. 1460) in Margarita poetica (ed. Eomanae 1475 f. 
206 u ) Argentin. a. 1503 f. CCLXXVF) nam hos locos: 
3 f 6 6, 6 12, 18 (Vis iure honorem tibi etc.) 12, 12 
12, 13 12, 22 isdem quibus Vincentius uerbis exhibet 
eodemque ordine. 



¥ 



— XX — 

III. DE AVCTORVM TESTIMONIIS. 

Seruius ad Vergili A III 226: Plautus in Que- 
rulo de anseribus: [30, 16] Cuncti — clangoribus 

Seruius in Eichenfeldi et Endlicheri Anall. gramm. 
p. 535: Terentius rhythmis scribit comoedias uel Plautus. 

Liutprandus (f 972) Antapodosis I (3) c. 11 
(Pertz SS III 277 s.): [35, 10—12] Mars trigonus— saltu 
est. [ib. 13] Mala — premit 

Iohannes Sarisberiensis (f 1182) in Policratico 
I 8 (Opp. ed. Giles III 42): Histriones erant qui gestu 
corporis arteque uerborum et modulatione uocis factas 
aut fictas historias sub aspeetu publico referebant: quos 
apud Plautum inuenis et Menandrum et quibus ars 
nostri Terentii innotescit. Idem Polycratico II 25 (III 
129 GiL). Kumquid tibi uidetur uerior et fidelior sententia 
Iouis et Martis, quam sententia creatoris? Non utique 
Plauti consilio acquiesces, si istud uirium planetis ad- 
scripseris. Cum enim Sycophanta Mandrogerum per- 
cunctaretur, an illi sint planetae placandi, qui numeris 
totum rotant: eos Mandrogerus nec nostro uisu faciles 
nec dictu affabiles esse respondit, adiciens quod atomos 
in ore uoluunt, stellas numerant, sola mutare non possunt 
sua et q. s. (quibus ex uerbis apparet totam fabulam le- 
gisse Iohannem). 

Idem in Enthetico u. 1683 (cf. 1361): Plautinum 
Querolum miraris ubique uideri; mancipio tali hon caret 
ulla domus. 

Traditur in Gestis Eomanorum c. 175 (ed. no- 
uissimae p. 574) narrare Plinium [nat. hist. VII 23] quod 
aliqui homines sunt canina capita habentes qui cum latratu 
loquuntur et uestiuntur petlibus animalium. additurque 
moralis interpretatio : Tales significant praedicatores, qui 
omnes animalium pellibus debent uestiri i. ' e. aspera peni- 
tentia propter bonum exemplum dliis dandum imdui. Quae 
translatio ex Aululariae lectione uidetur nata esse. 

Vitalis poeta (is qui Blesensis plerumque audit in- 



— XXI — 

iuria ut uidetur)*) octauo uel nono saeculo ut mea est 
sententia**) nostram fabulam elegiacis uersibus expressit. 
Huius carminis inpressi ab Hieronymo Commelino in 
calce antiquae Aululariae ab Rittershusio editae a. 1595 
(quod exemplar repetitum est hoc saeculo a Friderico 
Osanno Darmstadii 1836 una cum eiusdem poetae Am- 
phitryone uel Geta) pauca tantum uidentur extare neque 
satis uetusta exemplaria manuscripta: innotuit liber Dua- 
censis n. 461 s. XV cuius lectiones dedit Merilius (Poe- 
sies inedites 1854 p. 443 — 445), Lambacensis libri n. 100 
memoriam iniecit Monius (Ameiger VIII 321). Tertii 
libri apographum extabat Guelpherbyti inter libros 
Marquardi Gudii cum manuscriptis collatos uel notis auto- 
grapliis doctorum uirorum illustratos indicatus his uerbis: 
; , 56 Plauti Aulularia 1595 In eodem uolumine exstat Que- 
rulus descriptus ex manuscripto codice Ehemensi omtiquo 
manu Samuelis Sciassii"; a Francogallis Parisios est de- 
latum redditumque pro eo postea merum Commelinianum 
exemplar: nec Parisiis hodie extat Gudianus liber. 

Nec deest quarti libri memoria: nam in ueteribus 
codicibus monasterii Egmondani fuisse Aululariam Plauti 
uersibus elegiacis expressam refert Js. Vossius epistola ad 
NHeinsium data a. 1650 (Sylloges Burmannianae t. III 
588). — Neque desunt Florilegia in quibus huius car- 
minis loci exhibentur msta velut Parisiis Suppl. lat n. 
264 Wratislauiae bibl regiae IV F 87 s. XV, atque hoc 



*) de eo uid. Histoire litteraire de la France XV 428 — 434 
XXII 39—50 (V. Le Clerc) Sane Vitali» gatlici blesensis Allu- 
laria explicit subscriptio est et Commeliniani et Duacensis libri: 
in Amphitruone uero uetustiores libri uno Vitalis nomine au-' 
ctorem efferunt, Blesensis non nisi in recentioribus additur. 
Propterea translatum illud censeo ad Vitalem a Guillelmo 
Blesensi clarissimi Petri archidiaconi Bathoniensis fratre qui 
exeunte XII saeculo comoediis atque tragoediis elegiaco metro 
scriptis inclaruit. 

**) Furnerius (H L de la Fr. XV) anno 1186 Aululariam 
factam censuit, propius uero CGMueller Anall. Bern. II 
(1840) p. 7 saeculo decimo. 



— XXII — 

inpressum est cum inscriptione : JEgregie sententie siue io- 
cundi flores doctorum poetarum s. a. et 1. inter incunabula 
eiusdem bibliothecae n. 2580*). cf. Ch Daumi epist. ad 
Eeinesium LXXV 303. 

Ipse Vitalis de hoc carmine cum dicat u. 23 sqq.: 

Haec mea uel Plauti comoedia nomen ab olla 
traxit; sed Plauti quae fuit, illa mea est. 

Curtaui Plautum: Plautum haec iactura beauit; 
ut placeat Plautus, scripta Vitalis emunt. 

Amphitryon nuper, nunc Aulularia tandem 
senserunt senio pressa Vitalis opem. 

non recte iudicarit, qui a Sarsinate factam Eutilianani 
Aululariam putasse Vitalem censuerit: ad Plautum iuniorem 
quendam fabulam CBarthius quoque retulit. 



IIIL AVCTORVM VETERVM LOCI 

quos poeta siue respexit siue uidetur respexisse maxi- 
mam partem a Daniele et Klinkhamero conparati. 

3, 1 Vergil. Culex 25 Octaui uenerande Carmen ad 
Pisonem 147 Piso tuam uenerande domum 

3, 7 Propert. IIII 6, 1 Ergo sollicitae tu causa 
pecunia uitae. Censorini de die nat. 1, 5 (praef.) Quare 
cum dona pretiosa neque tibi per animi uirtutem desint 
nec mihi per rei tenuitatem supersint, quodcumque hoc 
libri est meis opibus comparatum natalicii titulo tibi 
misi 

5, 4 Plauti Menaechm. prol. 1 Salutem primum iam 
a principio propitiam Mihi atque uobis spectatores nun- 
tio. Casinae prol. 1 Saluere iubeo spectatores optimos 

5, 9 Terentii Eun. 25 Colacem esse Naeui et Plauti 
ueterem fabulam. Casinae prol. 13 antiquam eius edimus 
comoediam 



*) consentit plurimis locis cum exemplari inpresso Coloniae 
1472 quo usus est Merilius. 



— XXIII — 

5, 23 Ter. Heaut prol. 12 Vostrum iudicium fecit 
25 arbitrium uostrum, uostra existumatio valebit 

5, 25 Ter. Heaut. prol. 20 Habet bonorum exemplum, 
quo exemplo sibi Licere id facere quod illi fecerunt 
putat 

6, 1 Pl. Aulul. prol. 2 sqq. Ego Lar sum familiaris 
sqq. Pl. Carbonariae fr. Secundum ipsam aram aurum 
abscondidi 

6, 20 Pl. Budens. 1044 Etsi ignotust, notust 

7, 22 Ter. Phormio 841 fortuna o fors fortuna 

8, 1 Ter. Andr. 343 Cessas adloqui? 845 Cesso 
adloqui? Heaut. 757 Cesso hunc adoriri? 

8, 11 Pl. Capt. 750 Vis haec quidem herclest. 
Adelphi 943 Vis est haec quidem. Sueton. D. lulius 
Gi'-~82 ista quidem uis est 

8, 21 Homuncio: Ter. Eun. 591 homunculi Pfc 
Capt. prol. 51 

8, 26 Ter. Ad. 227 Nusquam pedem 

9, 8 Ter. Ad. 979 Syre, processisti hodie pulchre 

9, 11 Pl. Cas. II 8, 2 Tamquam carbonarium cf. 
prouerbium de calcaria in carbonariam peruenire prolatum 
a Tertulliano de carne Chr. 6 

10, 14 ? Saluiani (c. 450) de Gub. dei l. III non 
est numquam omnino fecisse, facere cessare 

10, 19 Ter. Phorm. 245 communia esse haec 

11, 8 Ter. Andr. 782 iocularium in malum insciens 
paene incidi. Phorm. 134 iocularem audaeiam. 

12, 8 Martialis I 112 Cum te non nossem, domi- 
num regemque uocabam: ISTunc bene te noui: iam mihi 
Priscus eris 

12, 12 Menander n. CLXVII Oqovr^Lv ccGxav acpQOCiv 
fir} %Q(o cplkoig 

12, 22 Ter. Eun. prol. 41 ISTullumst iam dictum 
quod non sit dictum prius 

12, 22 Martialis XII 34 7 — 11 Si uitare uoles 
acerba quaedam Et tristes animi cauere morsus, Nulli 
te facias nimis sodalem. Caudebis minus, et minus dolebis 



— XXIV — 

12, 23 Ter. Heaut. 202 Pateretur: nam quem ferret,, 
si parentem non ferret suom? 

13, 13 Iuuenal. III 152 Nil habet infelix paupertas 
durius in se, quam quod ridiculos homines faeit. cf. XI 
2 s. Pl. Stich. 177 Paupertas fecit ridiculus forem. 
Horat. C. III 24, 42 s. Magnum pauperies opprobrium 
iubet Quiduis et facere et pati 

14, 7 Ter. Eun. 243 Omnia habeo neque quicquam 
habeo: nil quom est nil defit tamen 

14, 8 ? Pl. Merc. III 2, 4 Decurso in spatio breue 
quod uitae relicuomst Voluptate uino et amore delectauero 

14, 24 Pl. Merc. IV 4, 31 Nunc ego uerum illud 
uerbum esse experiar uetus: Aliquid mali esse propter 
uicinum malum 

15, 11 Ter. Andr. 889 Immo haibeat ualeat uiuat 
cum illa. Ad. 622 ualeas habeas illam quae placet. PMn. 
ep. I 16, 1 nunc uero totum me tenet habet possidet 

15,19 Pl. Capt. 142 s. Tum denique homines nostr& 
intellegimus bona, quom quae in potestate habuimus, ea 
amisimus 

16, 25 Pl. Pseud. 545 Quasi quom in libro scri- 
buntur calamo literae Stilis me totum usque ulmeis con- 
scribito 

17, 9 ? Dracontius I 20 l^os licet nihil ualemus', 
mos tamen gerendus est 

17, 21 Seneca Herc. 173 — 175 Hic clamosi Rabiosa, 
fori iurgia uendens Inprobus iras et uerba locat 

18, 12 Vcrgil. A. I 381 Bis denis phrygium con- 
scendi nauibus aequor 

18, 13 Seneca Med. 304 Animam leuibus credidrt 
auris. Herc. 153 carbasa uentis credit dubius nauita uitae- 
laxos aura conplente sinus. (Pentadius?) Antliol. lat. 266, 1 
hic est ille suis nimium qui credidit undis. ibid. 2681 
crede ratem uentis — Claudian. de B. Pr. I praef. 5- 
tranquillis primum trepidus se credidit undis. 

18, 15 Iauendl. XIII 96 Pauper locupletem optare 
podagram Isfec dubitet Ladas 



— XXV — 

18, 19 Vergil. A. IIII 100 Habes tota quod mente 

petisti 

18, 21 Iuuenal. VI 326 Nestoris hirnea 

18, 24 Ter. Heaut. 325 Aut haec cum illis sunt 

habenda, aut illa cum his mittenda sunt 

20, 19 Vergil. A. VI 100 Obscuris uera inuoluens 

21, 6 Ter. Phorm. 459 Incertior sum multo quam 
dudum 

21, 20 ? Tacitus Hist. II 88 incuriosos milites — 
uernacula utebantur urbanitate — quidam spoliauere ab- 
scisis furtim balteis, an accincti forent rogitantes 

21, 22 Pl. Aulul. IV 4, 14 Hem tibi 

22, 9 Pl. Most. 775 Alexandrum magnum atque 
Agathoclem aiunt maxumas Duo res gessisse: quid mihi 
fiet tertio, Qui solus facio facinora inmortalia? 

22, 17 Pl. Poen. II 2, 9 Hodie iuris coctiores non 
sunt qui lites creant. Epid. III 4 ex. Atque me minoris 
facio prae illo qui omnium Legum atque iurium fictor, 
conditor cluet 

22, 18 Apicius: Iuuenal. IIII 23 XI 3 cf. Teuffel 
Gesch. d. rom. Lit. § 267, 4 

23, 13 Pl. Most 490 491 493: in somnis 

24, 13 cf. Ter. Andr. 670 infra ad p. 56, 12 et 18 
24, 14 Pl. Capt. 410 Nam tua opera et comitate 

et uirtute et sapientia Fecisti — 

24, 15 Pl. Persa 13, 43 Cynica esse e gente oportet 
parasitum probe 

24, 20 Pl. 2111. 47 Eecte rationem tenes. 

26, 7 Pl. Most. 1037 I mecum, opsecro, una nunc 
semul. cf. Pocn. III 1, 50 Poen. V 3, .28 Pseud. 410 
Pcrs. 170. 

27, 7 Ter. Ad. 945 Si uos tanto opere istuc uoltis, 
fiat 

28, 14 Vergil A- III 621 Kec uisu facilis nec dictu 
affabilis ulli 

29, 4 Vergil. Ecl. VIII 99 Atque satas alio uidi 
traducere messes 



— XXVI — 

29, 24 Lucan. VI 689 Quod trepidus bubo quod 
strix nocturna queruntur. Statius Th. III 511 nocturnae 
gemunt striges et feralia bubo Damna canens. Seneca 
Med. 736 Hercules 691 s. Dracontius X 306 

30, 16 Vergil. A. III 225 s. At subitae horrifico lapsu 
de montibus adsunt Harpyiae et magnis quatiunt clango- 
ribus alas 

30, 17 Horat JEp. I 1, 10 Vtque sacerdotis fugi- 
tiuus liba recuso : Pane egeo iam mellitis potiore placentis. 

30, 22 Cicero pro S. Boscio c. XX 56 cf. Arno- 
Uus VI 20 

31, 5 Cicero in C. Verrem act. II 4, 96 Foris aedis 
effringunt: aeditumi custodesque mature sentiunt 

31, 7 Vergil. A. VIII 698 Latrator Anubis 
31, 11 Cicero in C. Verrem act. II 5, 118 Aderat 
ianitor carceris, carnifex praetoris, mors terrorque socio- 
rum et ciuium Eomanorum, lictor Sextius, cui ex omni 
gemitu doloreque certa merces comparabatur: „ut adeas 
tantum dabfs ; ut tibi cibum uestitumque intro ferre liceat, 
tantum" 

31, 21 Vergil. A. VI 406 

32, 14 luuenal. VIII 129 Cuncta per oppida cur- 
uis Vnguibus ire parat cunctis metuenda Celaeno XIII 
169 raptusque per aera curuis Vnguibus 

32, 25 Iuuenal. VII 199 Anne aliud quam Sidus et 
oceulti miranda potentia fati? XVI 4 plus etenim fati 
ualet hora benigni 

34, 8 Seneca Apocoloc. II 3 Horam non possum 
certam tibi dicere: facilius inter philosophos quam inter 
horologia conueniet: tamen inter sextam et septimam erat 

35, 10 sqq. Pl. Epid. I 1, 22 Te uolo percontari: 
operam da, opera reddibitur tibi 

36, 5 Pl. Cas. II #, 30 et 50 Quod bonum atque 
fortunatum sit mihi — Trin. 41 Venerare ut nobis haec 
habitatio Bona fausta felix fortunataque euenat 

36, 15 Pl. Stich. 326 Quisnam opsecro has frangit 
foris? 327 ean gratia foris ecfringis? 



— XXVII — 

40, 3 zelotypi: cf. Pl. Stich. 727 sqq. 

40, 20 Ter. Ad. 207 Accipiunda ac mussitanda in- 
iuria adolescentiumst 

42, 3 Vergil. Ecl. III 54 Sensibus haec imis, res 
-est non parua, reponas 

42, 5 Pl.Bacch. 468 Ne di sierint Merc. II 2, 51 
# ne di siuerint. Pl. Ep. II 2, 3 Illud enim nec di sinant 

42, 5. 6 Cicero in Pisonem 14 § 33: Sic exire e 
patria . . . ut omnes execrarentur, male precarentur, unam 
tibi illam uiam et perpetuam esse uellent? Turpilius 
Thrasyleone (207 B) age age egredere atque istuc utinam 
perpetuum itiner sit tibi 

42, 11 Pl. Aul. I 2, 22 Si bona fortuna ueniat, ne 
intromiseris 

42, 16 Cicero in Catil. I 5 Dum modo inter me 
atque te murus intersit 

44, 6 Festus p. 261 M. Quot serui tot hostes 

45, 4 Iuuenal. XIII 130. 134 Maiore tumultu Plan- 
guntur nummi quam funera . . . ploratur lacrimis amissa 
pecunia ueris 

45, 5 Pl. Bud. 1257 At ego deos quaeso, ut quid- 
quid in illo uidulost, Si aurum, si argentumst, omne id 
ut fiat cinis. (cf. Tioull. I 9, 12) Phaedrus V 6, 6 su- 
perum uoluntas fauit, sed fato inuido Carbonem ut aiunt 
pro thesauro inuenimus 

45, 20 ? Pl. Bacch. 849 Ni illum . . . exheredem 
fecero uitae suae 

45,25 Pl. Poen. IIII 2, 92 At enim nihil est, nisi 
dum calet hoc agitur 

46, 6. 13 Iuuenal. IIII 108 Matutino sudans Cri- 
spinus amomo Quantum uix redolent duo funera 

46, 14 Horat. C. III 27, 1 Parrae recinentis omen 
. . . et praegnans canis 

46, 21 Cicero de flnibus 92 At hoc in eo M. Crasso 
quem semel ait in uita risisse Lucilius, non contigit, ut 
ea re minus ccyiXccdrog, ut ait idem, uocaretur. cf. Plin. 
n. h. VII 79 (Lucilii ex libris incertis 176 Mueller) 



— XXVIII — 

51, 9 Pl. AmpJi. 682 Opsecro ecastor, quid tu me 
deridiculi gratia Sic, salutas atque appellas quasi dudum 
non uideris 

54, 8 Cicero in Catil. 110 tempora o mores! 
Martialis VIIII 70 Dixerat „o mores o tempora!" Tullius^ 
olim 

55, 10 Pl. Epid. II 2, 107 Iura qui et leges tenet 
III 4, 90 legum atque iurium fictor, conditor cluet 

55, 12 Pl. Trin. 1060 A nimium Stasime saeuiter. 
Ter. Andr. 868 a ne saeui tantopere. Heaut. 1052 age 
quaeso, ne tam offirma te Chremes 

55, 13 Pl. Trin. 309 Sin ipse animum pepulit, uiuit, 
uictor uictorum cluet. 

55, 22 Ter. Phorm. 506 Id quod aiunt: auribus 
teneo lupum. cf. Sueton. Tio. 25 ut saepe lupum se au- 
ribu^s tenere diceret 

56, 4 Pl. Trin. 961 Quem ego qui sit homo nescio 
Neque oculis ante hunc diem umquam uidi, eine aurum 
crederem? Amph. 686 immo equidem te nisi nunc hodie 
nusquam uidi gentium 

56, 7 Pl. Persa II 2, 34 Dic tu, prior rogaui 

56, 12 Ter. Andr. 670 Hac non processit, alia ad- 
grediemur uia 

56, 18 Pl. Trin. 963 Adgrediundust hic homo 
mi astu. cf. Vergil. G. III 8 temptanda uiast qua me 
quoque possim Tollere humo 

56, 25 Ter. Andr. 202 Ita aperte ipsam rem modo 
locutus nil circumitione usus es 

58, 16 cf. supra ad 55, 10 

58, 19 s. cf. Pl. Capt. 160 sqq. Curc. 444 sqq. 
Pers. IIII 6, 20 sqq. Trin. 1021 s. Taurea: Asin. 372 

58, 22 Pl. Mil. 354 s. PA. Praecepta facito ut 
memineris — . PH. Cedo uel decem, edocebo 

58, 23 Cicero pro S. JRoscio 17 Alter plurimarum 
palmarum uetus a.c nobilis gladiator habetur 



— XXIX — 

Ex antiqua Aulularia praeter fabulae nomen et 
Euelionis Larisque personas ipsamque ollam auri medio 
in foco defossam (p. 4, 2 = prol. 8) pauciora expectatione 
auctor transcripsit: accedunt ad ea quae supra ad 6, 1 
•et 42, 11 attuli haece: 

8, 1 IV 3, 4 sed ego cesso currere? 

9, 13 IV 10, 59 audi nunciam 

26, 7 IV 4, 28 tecum simul 

27, 6 II 2, 32 habeo gratiam 

36, 12 IV 4, 18 et 27 tui quidquam 

40, 17 prt)l. 37 sed hic senex iam clamat intus 
ut solet 

41, 7 I 1, 2 circumspectatrix 

41, 19 IV 10, 35 neque ego aurum neque istaec 
aula quae siet Scio nec noui 

42, 10 I 2, 12 caue quemquam. alium in aedes 
intromiseris 

43, 23 II 4, 17 uah 

f^ 44, 24 IV 9, 10 heu me miserum, miserum, perii 
male perditus 

46, 5 II 2, 39 aurum huic olet 

46, 14 IV 3, 1 non temere est quod coruos can- 
tat mihi nunc ab laeua manu 

52 sqq. IV 10, 33 aulam auri inquam te reposco 
quam tu confessus mihi Te abstulisse etc. 

55, 9 IV 10, 30 Iam quidem herle te ad prae- 
torem rapiam et tibi scribam dicam. 



V. 

Addo eiusdem aeui comoediarum uestigia quaedam. 

Fulgentius Expos. serm. ant. p. 566, 7: Summates 
dicuntut uiri potentes. Simpolones dicuntur conuiuae: 
nam et amicus sponsi, qui cum eo per conuiuia ambulat, 
simpulator dicitur. Sutrius in Comoedia Piscatoria: 
summates uiri simpolones facti sunt ganei. 



— XXX — 

Fulgentius Mythol. III 8 p. 725 St. Nam et 
Sutrius comoediarum scriptor introducit Glycerium*) 
meretricem dicentem: myrrhinum mihi affert, quo uiriUbus- 
armis occursem fortiuscula. 

„Extitit quidem Sutrii alicuius Piscatoria comoedia 
quaedam, quam usurparet Fulgentius : non fuit autem ea< 
priscae aetatis, uerum medii aeui . . eiusdem fere generis 
atque Querolus." Ritschelius Parerg. p. 29. „Lerschio 
Fulg. p. 68 Sutrius nomen e Casinae III 1, 10 fictum 
uidetur: quod non est incredibile." Idem ibid. p. 29 adn. 



VI. DE AVCTORE AVLVLARIAE 
ex Wernsdorfii Prooemio a p. 5 ad 11. 

Petrus Daniel et Conr. Rittershusius Theodosii tem- 
poribus aut proximis scriptam esse Querolum duabis de, 
caussis arbitrati sunt: primum quod stilum Theodosiani 
saeculi maxime redolet; deinde quod ad Butilium inscripta 
est, si modo is sit Rutilius Itinerarii auctor quem*sae- 
culo Theodosii fuisse constat. Haec quamquam tantum 
per coniecturam dicuntur, magnam tamen probabilitatem 
habent et facile accedentibus aliis rationibus e praefatione 
Queroli ductis fulciri possunt, quas ipse dudum alio loco 
attigi, cum de Rutilii ,uita et honoribus agerem [Tomo V, 
Poet. Min. pag. 14]. Nempe Rutilium, cui Querolum 
dedicat auctor, in fine praefationis Virum Illustrem salu- 
tat, quo titulo in primis designari Theodosiano aeuo 
Praefectus Vrbi et Magister officiorum solebat, quos ho- 
nores a se gestos Rutilius in Itinerario pluribus locis 
indicat. Ad Praefecti Vrbis officium praecipue pertinebat 
spectaculorum et theatrorum cura, ex iisque Rutilius singu- 
larem se uoluptatem capere, colere poetas sui temporis 
et carminibus delectari haud . uno loco significat. [Vid. 
Itin. lib. 1, 201 seq. 267. 603.] Proinde aptum perso- 



*) Glyconem Stauerenus ed., corr. Ritschelius. 



— XXXI — 

nae huius Eutilii est, quod ei Comoediam auctor dedicat, 
cuius auspicio egerat, quodque eius in se beneficia et fa- 
uorem praedicat, quo sibi honoratam dederit quietem, quam 
dicaret ludicris, hoc est otium praestiterit sibi cum honore 
coniunctum, quod impenderet scribendis et docendis fa- 
bulis. Illud etiam Eutilio Numatiano dignum est, quod 
auctor se materiam fabulae e sermcme eius philosophico 
affirmat sumsisse. Nam Eutilium Philosophiae studiis 
omnique eruditioni summopere deditum fuisse facile ex 
eius Itinerario intelligitur, ubi sermones philosophicos 
haud raro interserit, et uix cuiusquam rei uel facti uel 
loci meminit, quin super iis docte et sapienter disputet. 
Atque ex sermonibus Eutilii philosophicis auctorem Que- 
roli obseruaui nonnullas etiam sententias usurpare, quas 
Eutilius ipso in Itinerario expromsit. Qualis est locus 
Act. III, sc. 1 [II 3 p. 32, 13] quo Harpyias, h. e. ra- 
paces Praefectos uel Praefectorum ministros, ita plane 
describit, ut Rutilius: Hac atque illac, inquit totum per 
orbem iuxta terras peruolant: digitos ad praedam acuunt 
curuis timendas unguibus, semperque mensis aduolant; quod 
contingunt referunt, quod relinquunt polluunt. Sic autem 
Eutilius 1, 609: 

Harpyias quarum decerpitur unguibus orbis, 
Quae pede glutineo, quod tetigere, trahunt. 

Non minorem similitudinem aut imitationem sententiarum 
Rutilii reperio Act. IV Sc. 1 [IV 2 p. 45, 2] ubi im- 
postores et fures thesaurum fraude repertum et rursus 
perditum deplorant: Sumite tristitiam, miseri sodales, cu- 
cullorum tegmina: plus est Jioc quam hominem perdidisse. 
Cum enim per cucullorum tegmina haud temere monacho- 
rum uel cucullatorum uestes intelligantur, uidetur omnino 
auctor monachorum sui temporis affectatam miseriam et 
tristitiam, perinde ut Eutilius lib. 1, 443 et 518 fecit, 
ridere uelle. Et dictionum non obscura similitudo apparet. 
Miseros sodales se appellant illi, ut Eutilius monachos, 
in sodalitatem coactos, sua professione miseros esse pro- 



— XXXII — 

nuntiat: Quisnam sponte miser, ne miser esse queat? Et 
monachis igitur se comparant illi fures, quod se miseros 
fecerint, thesauro quem in manibus habebant, per stulti- 
tiam proiecto, ut monachi faeultatibus suis sponte abiectis 
uel desertis. Et quem admodum illi afftrmant: plus est 
hoc quam hominem perdidisse, ita Rutilius de monacho: 
Perditus Jiic uiuo funere ciuis erat. Aliud iudicium aetatis 
qua scripta est Querolus, mihi reperire uideor in uoto 
siue formula, quam dedicationi suae subscripsit auctor: 
Viuas incolumis atque felix uotis nostris et tuis. [p. 5, 2]. 
Similes enim formulas dedicandi aeuo Theodosii aut 
paullo superiore usitatas scriptoribus fuisse probat Calen- 
darium uetus Bucherianum et Lambecianum ab H L Schurz- 
fleischio libro de Anno Romanorum Iuliano insertum, 
quod tempore Constantii Imper. scriptum et Valentino 
cuidam ab auctore dedicatum est hac formula: Valentine 
uiuas floreas. Valentine uiuas gaudeas. 

Praefatio Queroli alia nonnulla suppeditat, e quibus 
quae conditio et fortuna auctoris fuerit, colligatur. Vi- 
detur inde non publico aliquo honore functus, aut lauta 
in re constitutus fuisse, sed professione Grammaticus aut 
Rhetor studia litterarum praecipue amasse aeriterque 
coluisse. 

Pecunia, inquit [p. 3, 5], illa rerum ac sollicitudinum 
caussa et caput, Neque mecum abundans, neque apud te 
pretiosa est. Paruas mihi littertdas non paruus indulsit 
labor. 

Ad haec studia persequenda otium et immunitatem 
nactus est beneficio Rutilii in eoque dedit se maxime 
fabulis et comoediis tum ueteribus exponendis, tum scri- 
bendis nouis quibus scenae operam daret et ludis publicis. 
Ipsumque hoc otium ut cum honore couiunctum esset, 
eundem effecisse "Rutilium ait, qui se inter proximos et 
propinquos amicum et familiarem assumserit. ""Sic enim 
ad Rutilium: 



— XXXIII — 

Qui das honoratam quietem, quam dicamus ludicris*) 
Inter proximos'**) et propinquos honore dignum putas. 

Dubium est, utrum dicat se, cum esset inter propinquos 
et cognatos Rutilii, singulari honore ab eo affectum esse, 
an uero se pari loco et honore ac propinquos eius habi- 
tum. Alterum hoc fortasse certius. Sed si non pro- 
pinquum et necessarium Eutilii saltem ciuem et popularem 
eius, hoc est natione Gallum, fuisse auctorem Queroli, 
colligas ex uerbis Act. I sc. 2 [p. 17, 1] quae ad per- 
sonam ipsius scriptoris referenda uidentur: sic nostra lo- 
quitur G-raecia. Cum enim post Ligeris ibi factam men- 
tionem Graecia uix alia possit intelligi quam quae est 
in Gallia, in qua multus litterarum Graecarum usus ob- 
tinebat, hinc nostram ille uidetur dicere, quod patria 
auctoris Gallia esset. Praeterea animaduertendum est 
magistratu et dignita,te praestantes uiros et lautis sti- 
pendiis militantes consueuisse hoc tempore secum habere 
litteratorum cohortes atque adeo peregrinantes secum 
urbe edueere; quos etiam, ubi opus erat, alere et copiis 



*) Quietem cum sibi tributam dicit, uacationem et immu- 
nitatem a muneribus et oneribus publicis intelligit, quae Pro- 
fessoribus et magistris artimn indulgetur tit. 3 de Medicis ct 
Profess. lib. XIII Cod. Th. quando, ut lex 4. eius tituli expri- 
mit, securi a molestiis munerum omnium publicorum reliquum 
aetatis tempus iugiter agitant. Per ludicra intelligit ludicras 
artes et spectacula quae eduntur in ludis publicis. Sic lex 
Arcadii lib. XV Cod. Th. tit. 6 de Maiuma: Ludicras artes 
concedimus agitari, ne ex nimia liarum restrictione tristitia 
generetur. 

**) Quando proximos et propinquos coniungit, id existimo 
non eadem significatione cognationis et honoris fieri. Et Pro- 
ximi uidentur ab auctore nominari certa dignitate praediti, 
nempe eorum qui Proximi scriniorum uocabantur, et tribus 
scrmiis Palatinis, Memoriae, Epistolarum et LibeTlorum prae- 
erant, de quibus enucleate egit Gothofredus in Paratitlo ad 
Tit. 26 libri VI Cod. Th. de Proximis et Comitibus dispositionum. 
Haec scrinia quoniam sub dispositione Magistri Officiorum 
erant, hinc ubi auctor Queroli se ait inter Proximos a Rutilio 
habitum, eum significat tunc Magistrum Officiorum fuisse. 

AULULARIA. C 



— XXXIV — 

suis iuuare solebant. Hoc in primis de Hephaestione 
quodam praedicat Symmachus lib. V. Epist. 35, quem 
simul hortatur, ut eruditos hospites dignitatis suae copiis 
pascat, postquam Bomanae iuuentutis magistris subsidia 
sollennis alimoniae detracta sint. Hoc idem si forte acci- 
dit auctori Queroli, apparet ratio, cur amicitiam et patro- 
cinium Rutilii adeo extollat. Quod autem se propinquis 
Rutilii annumerat, id me recordari facit Palladii quem 
Rutilius sibi genere propinquum narrat, Ostiam usque 
sese prosecutum indeque Romam ad studia iuris perse- 
quenda remissum esse, Itin. 1, 208. Quem quidem af- 
firmare nolim ipsum esse Queroli auctorem, uerum tamen 
de alio Palladio id fortasse probabilius suspicari liceat, 
qui antiquo in monumento laudatur atque Ostiae uixit, 
et propter ipsum Palladii nomen, quod frequens in cogna- 
tione et familia Rutilii fuisse uidetur, inter propinquos 
eius referri potest. Huic defuncto tale monumentum 
posuit lulius Mcephorus pater, quod inter inscriptiones 
ueteres et in Burmanni Anthol. Lat. lib. IV, ep. 220, 
legitur, nobis olim iam alio loco laudatum [Poet. Lat. 
min. Tom. III. p. 344.] : 

Vt te, Palladi, raptum fleuere Camenae, 
Fleuerunt populi, quos continet Ostia dia. 

Hoc elogium plane uidetur expressum esse ex epitaphiis 
quae olim Naeuio et Plauto comicis poetis posita dicuntur 
apud Gellium pSoct. Attic. lib. I c. 24]. Palladius igitur 
hic similiter uidetur ob poesin comicam laudari, qua de- 
licias fecerit populo Ostiensi. Populo enim se operam 
dare dicunt Comici et populum uocant spectatores suos. 
Terentius in Prologo Andriae: Poeta id sibi credidit ne- 
gotii dari, Populo ut placerent quas fecisset fabulas. Et 
ipse Noster in Prologo [p. 5, 19]: Nemo sibimet arbi- 
tretur dici, quod nos populo dicimus. Querolus uero Co- 
moedia acta et proposita uidetur Ostiae. Nonnulli enim 
loci eius significant fabulam agi in aedibus in ripa ad 
flumen positis et ad uiam piscatoribus frequentatam et 



— XXXV — 

in ciuitate ad portum sita [uid. Queroli act. I sc. 1 extr. 
p. 7, 20 et act. III sc. 4 p. 42, 24 sqq., tum act. I sc. 2 
p. 18, 11. 18 ubi mercatoris transmarini et foeneratoris 
aduenae fit mentio]. Quae apprime conueniunt Ostiae ad 
Tiberim et mare sitae, quandoquidem paria plane de ea- 
dem referuntur apud Sueton. de Ehetor. cap. 1: Aestiuo 
tempore adolescentes urbani cum Ostiam uenissent, litus in- 
gressi piscatores trahenies rete adierunt. Erat autem Ostia 
ut ciuitas amoenissima, quemadmodum uocat Minucius 
Felix [Octauii cap. 2] ita deliciis uoluptatibusque omnium 
generum opportuna, quo proinde commeare deliciarum 
fruendarum caussa ciues urbani lautiores et luxuriosi 
perinde ut Baias omnis luxuriae sedem solebant. [Iuuenal. 
XI 49: de luxurioso et guloso homine: ubi paullum Nescio 
quid superest et pallet foenoris auctor, Qui uertere solum 
Baias et ad Ostia currunt. Sueton. Nero cap. 27: quoties 
Ostiam Tiberi deflueret aut Baianum sinum praeternaui- 
garet, dispositae per litora et ripas diuersoriae tabernae 
parabantur. caet.] In primis Ostiae celebrari uere in- 
eunte sollennes ludi solebant certaminibus naualibus et 
natatibus in aqua marina, tum choreis conuiuiis et can- 
tibus in insula Tiberina ad Ostiam amoenissima, ad quos 
ipse se Consul vel Praetor Eomanus cum populo et prin- 
cipibus ciuitatis conferebat, ut nos quondam ex Aethici 
Cosmographi et Suidae testimoniis ostendimus in Prooemio 
ad Peruigil. Ven. secuti Andr. Eiuinum, qui sigillatim 
et fuse de ea sollennitate egit in Diatr. de Maiumis Mai- 
eampis et Eoncaliis cap. VII § XI seqq. In tanta lu- 
dorum qui Ostiae fiebant celebritate et in perpetua ho- 
minum ibi se oblectantium frequentia quis credat scenicas 
uoluptates Mimorum et Comoediarum defuisse? et Palla- 
dium igitur, quem Camenae et populus Ostiensis fleuisse 
dicuntur, fuisse poetam arbitror, qui Ostiensibus fabulas 
scriberet. Auctor ipse in Praefatione profitetur se quie- 
tem suam dicare ludicris, et ludicras artes lex Arcadii 
supra citata appellat, quae celebrari Ostiae in Maiuma 
solebant, Neque uero Palladium his solum, sed et aliis 



c* 



— XXXVI — 

carminibus gratiam famamque poetae assecutum esse 
arbitror, eundemque merito haberi carminum aliquot mi- 
norum, quae hodienum leguntur, auctorem. Praeter 
praefationem Queroli e reliquo eius Comoediae textu per- 
spicimus, auctorem uaria eruditione praeditum fuisse, 
uersatum in Philosophiae studiis, peritum historiae et na- 
turae rerum, Astrologiae non ignarum, in primis uero 
affectare Iuris ciuilis et legum Eomanarum scientiam, 
quarum adeo tituli et argumenta aliquot locis laudantur*). 
Etsi uero earum rerum scientiam neque Palladio quem 
diximus defuisse credibile est, pulchre tamen uideo, ex iis, 
quae hactenus per coniecturam deduxi, noridum omnino 
effici, ut Palladius pro certo auctore Queroli haberi debeat. 
Fatendum potius est auctorem, dum praetexto Plauti no- 
mine famam et gratiam suo dramati quaesiuit, ipsum 
propemodum ueri nominis inueniendi uiam praeclusisse. 



VII. DE CLODO PEDE ADHIBITO AB AVCTORE 
haec Wernsdorfius p. 16. 

Ipse auctor sermonem poeticum sibi tribuit in pro- 
logo, sed idem hunc sermonem pede clodo procedere ait, 
hoc est , neque accurata neque certa pedum lege obser- 



*) Paganum hominem fuisse non Christianum ipsa Co- 
moediae scribendae opera et materia docet, quae sane odiosa 
fuit Christianis doctoribus, quamquam spectaculis et ludis pu- 
blicis non negata ab Imperatoribus Christianis. Barthius qui- 
dem Adu. XLIV 13 ad Christianismum auctoris credendum 
procliuis est, sed leuis admodum suspicio est quam e uerbis 
Praefationis [p. 3, 15] eapit: Hinc ergo, quid in uero sit, qui 
solus nouit, nouerit. Illa enim qui solus nouit manifeste arguere 
Deum uerum putat. Addere potuisset aliam similem sententiam 
quae est Act. IV Sc. 2 [V 1 p. 49, 6]: Omnes homines nunc 
intelligant , neque adipisci neque perdere ualere aliquid, nisi 
ubique faueat totum ille qui potest. Sed philosophi gentiles 
non dissimilia senserunt de Deo, et qui non solum Larem fa- 
miliarem, partem cultus ethici inducit, sed et alios Deos eorum- 
que sacra laudat in Dramate, is profecto non Christianum sapit. 



— XXXVII — 

uata*). (Hinc drama prosaicum uocat GJVossius de 
nat. poet. et fabulam prosam Thom. Eeinesius Epist. ad 
Bosium p. 175). Nempe Iambos uersus quibus ueteres 
comici utuntur non meros adhibet, sed iis trochaeos ad- 
miscet frequentes, eosque ipsos non puros et ad legem 
metricam compositos facit, sed ad modos et numeros 
syllabarum utcumque accommodat ea tamen facilitate, ut 
saepe uoculae alicuius additione uel traiectione opus sit, 
ut uersus enascatur. Hunc neglectum uel confusionem 
metrorum ualde reprehendunt critici, praesertim Barthius 
et Vossius; ipse uero auctor in fine prologi se defendens 
ait: magnos praeclarosque in hac parte se sequi duces, 
quod in agendum cum clodo pede prodeat. Et sane se- 
quioribus temporibus, quibus auctor Queroli uixit, hic 
mos poetarum inualuisse uidetur, ut partim uersus metri 
uinculis solutiores fingerent, partim metra inter se iunge- 
rent diuersa, quae antiqui non miscuissent, partim etiam 
noua priscis incognita adhiberent. Probant hoc plurima 
et singularia poemata sequioris aeui, Christianorum poe- 
tarum hymni, sepulcralia monumenta uersibus liberrimis 
scripta, quae in collectionibus epigrammatum et minorum 
carminum passim leguntur. Trochaicum praesertim genus 



*) [non recte sic Wernsdorfius interpretatur Danielis uerbis 
usus: haud dubie clodum est metrum cuius altera pars cum 
altera non consentit; atque hoc nomen de elegiaco metro 
praeeunte Ouidio in usu fuit per totum medium aeuum. Eam 
cum ille dixisset Trist. III l t 11 clauda quod alterno subsidunt 
carmina uersu Vel pedis hoc ratio uel uia longa facit: e. g. 
Matthaeus Vindocinensis Tobiae u. 2114 elegia claudum ait 
Vendicat omatus integritate pedem. Alias igitur leges apud 
nostrum quoque priores enuntiatorum partes secuntur, alias 
posteriores: illae cum sint ad prosam orationem conformatae, 
trochaicas eis adiunxit plerumque clausulas. Nec dubium quin 
haec ratio sit nata ex male uel non satis intellecta uersuum 
Terentianorum conformatione. — Quod Buechelerus nuper con- 
iecit M. Rh. XXVII 474 Africanum fuisse poetam, cum in nulla 
alia orbis terrarum parfce quam in Africa clodum illum pedem 
habeant carmina lapidaria, non satis mihi probauit.] 



— XXXVIII — 

quod admisit auctor, fecit idem haud dubie, quod saeculo 
suo id plurimum celebrari et uolubilitati sermonis in 
primis aptum uideret, nec tamen sine auctoritate ueterum. 
Quippe ueteres etiam comicos subinde trochaicos uersus 
pro iambis usurpasse et in iis ipsis magna licentia usos 
esse docet Vossius Instit. Poet. lib. II, 25 p. 131. Si- 
gillatim de Terentio quem inprimis sequi et imitari auctor 
Queroli uidetur, id obseruat Priscianus (de metris comicis 
p. 1326 Putsch.: Terentius trochaico mixto uel confuso 
cum iambico utitur in sermone personarum, quibus maxime 
imperitior hic conuenit, quem, puto, ut imitetur, Jianc con- 
fusionem rhythmorum facere). Quodsi ipsum metrum parum 
exacte obseruauit auctor passimque fluentibus sine lege 
uerbis usus est, nescio an eadem in re ueterum comico- 
rum exemplo se satis tueri possit, qui quamquam sena- 
riis loqui uersibus putantur, eos tamen multis modis im- 
mutant et saepe tanta licentia tamque turbato metri 
tenore fluetuant, ut difficulter uersum et numeros intel- 
ligas (Cicero in Orat. c. 55: At comicorum senarii propter 
simUitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut nonnum- 
quam uix in his numerus et uersus intelligi possit). Ipsi 
affirmant grammatici ueteres comicos saepe negligentius 
tractare uersus iambicos et paene resoluere ad imaginem 
prosae orationis, ut similiores sermoni familiari faciant. 
Sic Terentianus Maurus de metris: Sed qui pedestres fa- 
bulas socco premunt — Paulumque rursus a solutis dif- 
ferant. (Sic et Euanthius apud Eufinum Gramm. in 
comment. in metra Terentii: Veteres etsi usi ipsi quoque 
— ad imaginem prosae orationis.) 



Ex qno Aululariae contextua typis descriptus est, aliquot 
locis aliter quam antea factum uel legendum uel distinguendum 
esse intelleximus ; ea et si qua alia addenda corrigendaue habebo, 
subiciam : 

4, 12 puram facit ante Klinhhamerum Daniel spurium iudicauit 
9, 5 in Xx est uero. simile 

13, 2 Quem tu non unus P sed co habet: igitur tu in contextu 

reponatur. 

14, 8 inrepsit distinctio Danielina: at sine dubio legendum 

Suscensesne? senio s. e. sibi u. etc. 21 fallis co 

tamen falleris praetulerim : nam 34, 9 nihil fefellit praue 
Klinkhamerus lapsus est interpretatur. 

15, 6 infeliciorem esse hunc non unus P sed (o. 

16, 5 deplorare] aliquando deoptare suspicabar. 

17, 1 patus] an pastus? 

18, 20 Briseiden forma satis mira est; Briseidem uel Briseidam 

auctoris tempori magis uidetur aptum. 

19. 15 not. de codice isto Danielis uid. praefatio p. XIV not. 
20, 27 f. ut haec sponte pateant. 

23, 14 l. di te seruent! hic bene! 
26, 12 l. nescio quid lineola sublata. 

28, 8 uerba prolixa ad opus est ad solum Mandrogerontem 

dicta in parenthesi ponantur. 

29, 6 l. Nouum 19 l. SYC. 20 uaria quod uulgo legitur 

Commelinianorum praelorum est error 24 cynocephali 
aperte falsum, uid. 32, 18; uerumque uidetur quod est 
in V al. m. capripedes. 

30, 20 subrancidus uocabulum ex Giceronis or. in Pis. 27 auctor 

transtulit, ubi haec: extructa mensa non conchyliis aut 
piscibus sed multa carne subrancida. 

31, 5 ante istos excidit punctum. 

32. 16 polluunt] cf. Vergil. A III 234. 



— XL — 

33, 16 regiuin nomen] minus honorifice Cicero de rep. III fragm. 
inc. 4 (ap. Schol. in Juuenal. X 362): Sardanapallus 
ille uitiis multo quam nomine ipso deformior. 
27 f. etiam hoc, confiteor, manet. 

41,22 retineo] an redhibeo? quod facile retiueo poterat scribi; 
cf. retibens Orest. 238. 

42, 8 uniuerso hoc triduo] cf. Terent. Eun. 224. 

46, 20 an nec defunctus desinens ? 

47, 16 fores celeriter uides] immo ades. 

48. 19 sed Pareus coniecit ante me. 

21 sed quid ego nunc Klinkhamerus coniecit. 

22 restat nunc] nunc del. Daniel 2 atque Pareus. 

49, 7 an perdere quem ualere? 
14 ostenderit] cf. 4, 4 

50, 26 huc] cf. Plautus Trin. 156 si ille huc saluos reuenit. 
51, 14 missa istaec face: sic Terent. Eun. 90. 

53,21 1, infitias. 

54, 18 hic] l. huc ex Klinkhameri coniectura. 

55, 4 nescio an sacrilege sit aduerbium ut apud Tertullianum 

apol. 12 ; utique tollenda lineola. 
12 numquam te celeriter usque ad sanguinem] /. ne, in- 
quam, tam alacriter u. a. s! supra 45, 26 Quaeso in- 
quam sodes 54, 1 Tu inquam. usque ad sanguinem 
incitari solet odium Cicero dixit, usque ad necem Te- 
rentius Andr. 199. 

56, 25 etiamne] l. etiam nunc. 

57, 21 pater familias : non intellegendus est Querolus, sed Euclio; 

sciebat igitur falsum ; uideturque sapiebat scribendum esse. 

58, 2 tales semper ille dilexit senex Klinkhameri est con- 

iectura; talem semper conduxit senex ego aliquando; 
at sufficit ni fallor, duxit reponere pro dixit: ducere 
pro eo quod est secum ducere non insolenter dictum. 
10 f. Quid? tu num furem metuis? 

59.20 summoto] an sumpto i. sublato? 



AVLVLARIA 

INCERTI AVCTORIS COMOEDIA 



AiriiXriiABiA. 




Sigla librorum 

Leidensis Vossianus lat. Q 83 

Vaticanus 4929 

Palatinus 1615 

idem Grutero aut Bittershusio testibus 

Parisinus (Pithoeanus) secundum conlationem adscrip- 

tam in L 

p idem secundum conlationem quam KlinJchamerus habuit 
f Florilegium Berolinense 



Personae 

LAR FAMILIARIS 

queeolus Euclionis filius 
mandrogerus parasitus et magus 

SARDANAPALLUS 
SYCOPHANTA 

pantomalus seruus 

ARBITER 



Rvtili uenerande semper magnis laudibus 7 qui das 
honoratam quietem quam dicamus ludicris: inter pro- 
ximos et propinquos honore dignum dum putas, duplici 
fateor et ingenti me donas bono: hoc testimonio hoc 
collegio; haec uera est dignitas. Quaenam ergo his 5 
pro meritis digna referam praemia? pecunia illa rerum 
ac sollicitudinum causa et caput neque mecum abun- 
dans neque apud te pretiosa est. Paruas mihi litte- 
rulas non paruus indulsit labor. hinc honos atque 
merces 7 hmc mandbit praemium. Atque ut operi nostro 10 
aliquid adderetur gratiae 7 sermone illo philosophico ex 
tuo sumpsimus materiam. Meministine ridere tete 
solitum illos qui fata deplorant sua? atque academico 
more quod libitum foret destruere et adserere te so- 
litum? Sed quantum hoc est? Hinc ergo quid in uero 15 
sit qui solus nouit nouerit: Nos fabellis atque mensis 
hunc libellum scripsimus. 

Materia haec est. Pater Queroli nostri fuit auarus 
Euclio. Hie Euclio aurum in ornam congessit olim 



Plauti aulularia incipit feliciter LV incipit P 1 uenerandi 
V teste Beifferscheidio 3 et honore B | putas co putans Bar- 
thius quod putas Klirikh. dum p. ego 7 habundans P 9 
parus V 10 hoc libri manebit PBp manebat LV? manebit 
alii hinc manabit nescio quis ap. Orellium 11 phylos. LV? 
philos. P 12 tuo materiam sumpsimus PB tuo/sumpsimus 
(materiam om ) V tuo sumpsimus materiam L 13 achad. 
LP 15 quod G 17 huncce Wernsd. librum VP libr//um ex 
libellum pr. c. L libellum mg. p 18 Argumentum ante ma- 
teria interpositum atramento V Explicuit prooemium • Materia 
incipitur p 19 euclyo bis V | cogessit (n al. ss.) L 

1* 



— 4 — 

quasi busta patris odoribus insuper infusis tituloque 
extra addito. nauem ascendens ornam domi mfodit, 
rem nulli aperuit. Hic peregre moriens parasitum 
ibidem cognitum filio coheredem instituit tacita scrip- 

5 turae fide, si eidem thesaurum occultum sine fraude 
ostenderet. Locum tantummodo thesauri senex ostendit. 
Oblitus doli parasitus nauem ascendit, ad Querolum 
uenit et rupit fidem magum mathematicumque sese 
fingens et quidquid mentiri fur potest. Ea quae a 

10 patrono didicerat Queroli secreta et familiaria quasi 
diuinus loquitur, Querolus fidem accommodat auxilium- 
que poscit. Parasitus magus domum purificat et puram 
facit: sed ubi primum libere ornam inspexit, uetere 
decipitur dolo: bustum quod simulabatur credidit atque 

15 inrisum se putat. Inde ut aliquatenus se ulcisceretur, 
ornam Queroli in domum callide et occulte obrepens 
per fenestram projpulit, qua explosa et comminuta 
bustum in pretium uertitur. Itaque thesaurum contra 
rationem et fidem cum lateret prodidit, cum reperisset 

20 reddidit. Postea re comperta parasitus reuolat et 
partem petit, sed quia quidquid abstulerit con- 
fitetur, quidquid rettulerit non docet, primum furti ? 
post etiam sepulchri uiolator est reus. Exitus ergo 
hic est: Ille dominus, ille parasitus denuo fato atque 



1 bustum Klinkh. | super G 2 nauim B \ fodit ra defodit 
Bp infodit Ganneg. 4 cognito P | cstituit P 5 fidem p 

7 dolo P ostendit oblitus doli Barth. | nauim B 8 et rupitj 
& ss. pr. L 9 quicquid] quidquid P' 10 Querolo Ganneg. - 
secrata L 11 accomodat LV accomodat P 13 facit] //icit 
P puram facit del. Klinkh. (at intellegendum „expiat atque 
spoliat") | Uete// V 14 dolo decipitur P 15 irrisum P 

17 protulit fo proculit Grut. propulit Daniel uid. infra \ quae 
L | displosa Bittersh. 18 bustu V \ precium P | tesaurum 

(h pr. ss.) L 19 perdidit m corr. JDaniel \ perisset co correxi, an 
aperuisset? 20prodidit (red ss., deleto pro) V\ prodidit; cum 
perdidisset reddidit uel prodidit; cum reddidisset perdidit 
Daniel* ex amici coni. 21 quidquid utrooique V quicquid LP 
quid Klinkh. 22 quicquid a re tulerit P 23 uiolati Daniel | 
ergo om. P 24 atque merito om. Bp 



— 5 — 

merito conlocantur sic ambo ad sua: Tuo igitur rvtili 
inlustris libellus iste dedicatur nomini. Viuas incolumis 
atque felix uotis nostris et tuis. 

Pacem quietemque uobis! Spectatores noster sermo 
poeticus rogat ; qui Graecorum disciplinas ore narrat 5 
barbaro et Latinorum uetusta uestro recolit tempore. 
Praeterea precatur et sperat non inhumana uoce ; ut 
qui uobis laborem indulsit, uestram referat gratiam. 
Aululariam hodie sumus acturi, non ueterem a£ rudem ; 
inuestigatam Plauti per uestigia. Fabella haec est: 10 
Felicem hic inducimus fato seruatum suo ; atque e con- 
trario fraudulentum fraude deceptum sua. Querolus ; 
qui iam nunc ueniet ; totam tenebit fabulam. Ipse est 
ingratus ille noster ; hic felix erit. E contrario Man- 
drogerus aderit fraudulentus et miser. Lar familiaris, 15 
qui primus ueniet ; ipse exponet omnia. Materia 
uosmet reficiet ; si fatigat lectio. In ludis autem at- 
que dictis antiquam nobis ueniam exposcimus. Nemo 
sibimet arbitretur dici quod nos populo dicimus ne- 
que propriam sibimet causam constituat communi ex 20 
ioco. Nemo aliquid recognoscat: nos mentimur 
omnia. Querolus an Aulularia haec dicatur fabula ; 
uestrum hinc iudicium ; uestra erit sententia. Prodire 
autem in agendum non auderemus cum clodo pede ; 
nisi magnos praeclarosque in hac parte sequeremur 25 
duces. 



1 sic] suo Bp \ post igitur Barthius addidit Vir, ego Rutili | 
illustris P illustri Daniel 2 incolomis M 3 tufs P 4 

Poeta Pacem P | uobis co a ss. pr. P uos Bp | nostros a> nrof P 
6 uestro om. V \ tempore] Tpr P 7 Preterea P | uice 

Barth. 9 ac co at Daniel 10 inuestigatam et inuentam 

Bp | fabula {rubr.) Bp 11 seruato [v ss.) V \ contrario m e 
contr. Bittersh. — 13 ueniet] i. introducetur p 16 ille ex- 
ponat P 21 aliquis P' 22 Sed an quer. Bp | hec P 

23 bic Canneg. 24 ad agona Melissus in agona Orel- 

lius 



_ 6 — 

I 1 LAK FAMILIAMS 

Ego sum custos et cultor domus cui fuero ad- 
scriptus. Aedes nunc istas rego e quibus modb sum 
egressus. Decreta fatorum ego tempero; si quid boni 
est ; ultro accerso; si quid grauius ; mitigo. Queroli 
5 nunc sortem administro huius mgrati ; non mali. Hic 
exinde sibimet sufficiens fuit, quod primum est bonum, 
nunc autem etiam locupletissimus erit: Sie meritum 
est ipsius. Nam quod pro meritis reddendum bonis 
non putatis ; ipsi uosmet fallitis. Ordinem autem seriem- 

10 que causae breuiter iam nunc eloquar: Pater huius 
Queroli Euclio fuit auarus et cautus senex. Hic enorme 
pondus auri olim in ornam condidit: Sic quasi ossa 
paterna uenerans aurum celabat palam. Peregre uadens 
ornam domi sepeliit acreliquit ante aras meas: tumulum 

15 suis ; mihi thesaurum commendauit. Abiit neque redit 
senex: Peregre moriens uni tantummodo rem indicauit 
fraudulento et perfido ; cui tamen siue oblitus siue 
superuacuum putans de busto et titulo nihil exponit. 
Querolo iuxta fatum hoc sufficit. Nunc ergo thesaurus 

20 habetur omnibus ignotus et notus tamen. Erat sane 
facile nobis aurum domino ostendere aut responso 
aut somnio. Sed ut agnoscant homines nemini auferri 
posse quod dederit deus ; aurum quod fidei malae cre- 
ditum est furto conseruabitur. Fur ergo iam nunc 

25 aderit ; per quem nobis salua res erit. Iste ornam cum 
reppererit ; bustum putabit: sic ille prospexit senex. 
Praedam qui abstulerit ; reportabit totumque reddet ; 



Familiar P | Ego summus et cultor V t. Reiffersch. . 1 
asscriptus P 2 Edes P 4 ultro V ultra LP? 5 sdrtem 
niinc L \ non grati m ingrati Klinkh. 6 Sibimet esse subfi- 
cientem primum bonum est f 8 Si pro meritis r. n. non 
putamus ipsi nosmet fallimus / | nobis co uobis Rittersh. a 
nobis Grut. bonis idem 9 atque seriem P 11 queroli P 

12 ossa add. Canneg. om. co 15 tesaurum L \ redit VBp re- 
diit LP — 18 nichil P 21 Au resp. (rec. c.) L 22 somno 
(i pr. ss.) L | auferri/ (i ex e una litt. erasa) L 23 posse 

om. at pr. ss. L | deusj df. (at ni f. eus ss. / V \ male Bittersh. 



partem petere contentus fuit. Itaque bene perfidus 
alteri fraudem infert ; damnum sibi. Tamen ne frustra 
memet uideritis, exponere quaedam uolo. Querolus 
iste noster ; sicut nostis ; omnibus est molestus ; ipsi si 
fas est deo; homo ridicule iracundus ; itaque ridendus 5 
magis. Disserere cum istoc uolupe est et confutare 
uanam homims scientiam. Fatum itaque iam nunc 
et hominem e diuerso audietis: uos iudicium sumite. 
Genium autem ipsius esse me, quantum fieri potuerit ; 
cautissime confitebor, ne quod mihi faciat malum. 10 
Nam maledicere mihimet numquam cessat ille noctes 
et dies. Sed eccum ipsum audio, fatum et fortunam 
iwclamitat. Iste ad me uenit ; patrem peregre mortuum 
audiuit. Hui quam grauiter dolet: Vt sunt humana ; 
credo quia nihil relictum comperit. Ecquid ego nunc 15 
facio? auolare subito hinc non possum, nimium memet 
credidi. Oportune amigerum hic tridentem uideo: prae- 
sidium hercle non malum. Querolus si molestus esse 
hodie non destiterit ; faciam, ut queratur iustius. Ynde 
esse hoc dicam? piscatores mane hac praeterisse uidi ; 20 
ipsis forte hoc excidit. 

QVEROLVS. LAR FAMILIARIS I 2 

Qvek. fortuna fors fortuna fatum sceleratum 
atque impium. si quis nunc mihi tete ostenderet ; ego 
nunc tibi facerem et constituerem fatum inexsuperabile. 



1 partem LP? parte/// V parte CBp | petere addidi con- 
tentus non fuit Mp parte incontentus Grut. 2 frusta L l 

e 

5 clo F 7 hominum to hominis scripsi \ sententiam Pareus 10 
michi P 11 nam quidem p \ michimet P 12 et cum V 
13 clamitat to inclamitat Orellius 15 nichil P \ Et quid co 

corr. Orellius j nunc om. Bp 16 hic P 17 amigerum P \ 

tus. 

hunc Koen. 18 hercle P ercle VL | moles. (pr. ss.) L 20 hoc 
esse p | preterisse co qverolvs ceteris omissis P 24 impium] 
pium (im ss.) P | ego tibi nunc P 



— 8 — 

Lae. Sperandum est hodie de tridente ; sed quid cesso 
interpellare atque adloqui? Salue Querole. Qver. Ecee 
iterum rem molestam : „salue Querole". Istud cui bono ; 
tot hominibus hac atque illac haue dicere. Etiam si 
5 prodesset ; ingratum foret. Lar. Misanthropus hercle 
hic uerus est: unum conspicit, turbas putat. Qver. 
Quaeso amice quid tibi rei mecum est? debitum re- 
poscis, an furem tenes? Lar. Iracundus nimium es 
Querole. Qver. Heia ; ego officium sum aspernatus, 

10 adicit et conuicium. Lar. Mane paulisper. Qver. Non 
uacat. Lar. Sie necesse est, mane. Qver. Iam istud 
ad uim pertinet. Age dic quid uis. Lar. Scin tu quam 
ob causam tridentem istum gestito? Qver. Nescio 
edepol. nisi quod primum propter inportunos inuentum 

15 esse hoc reor. Lar. Idcirco hunc gestito ; ut ; si me 
attigeris ; talos transfodiam tibi. Qver. Dixin hoc fore? 
nec salutatio inpune hic datur. Non mala hercle est 
condicio. Neque te contingo neque me tu contigeris ; 
uale. Ite et conserite amicitias: ecce adfabilitas prima 

20 quid dedit? Lar. Mane ; ego sum quem requiris quem- 
que accusas homuncio. Qver. Ohe talos ego incolumes 
ferre hinc uolo. Lar. Non tu paulo ante fatum accu- 
sabas tuum? Qver. Accuso et persequor. Lar. Ades 
ergo huc ; ego sum. Qver. Tu fatum es meum? Lar. 

25 Ego sum Lar familiaris ; fatum quod uos dicitis. Qver. 
Te ego iamdudum quaero : nusquam hodie pedem. Lar» 



2 alloqui P 4 tot hominibus dl. sed antiqua m. extremo 
in uersu add. L | /aue P | dicere? (sic) R 5 Mesantropus a> 

•i 
7 Queso LP | re. (pr. c.) L \ debitum ne poscis (n al. ex. r) 

i 
L d. reposcis L'VPBp 9 Hea L Heia VPB 10 conucium V 

t 

12 dic quid] (Juicquid P (quicquid C) 13 gestio P 

14 importunos V 15 ut si] ut om. M 16 attingeris P | tran- 

fodiam (rec. s ss.) L | Dixin/ V Dixi \r} P 17 inpune hic Y 
PEp hic inpune L j hercle VP ercle L 18 tu me Bp 21 Hoe P 
Oe VL | thalos V \ incolomes P'B 22 factum V 24 factum V 



— 9 — 

Praemonueram de tridente: caue abistinc. Qvee. Immo 
tu caue. Lak. Ego iam prospexi. Qver. Quidnam hoc 
est praestigium? Lae. Apage sis, homo ineptissime, 
hic nullum est praestigium. Desiste, nisi excipere 
mauis trina pariter uulnera. Qvee. Attat uero simile 5 
esse hunc nescio quem de aliquibus uel geniis uel 
mysteriis. Iste seminudus dealbatusque incedit, toto 
splendet corpore. Euge Lar familiaris, processisti hodie 
pulchre. Sed non totum intellego. Quod seminudus 
es, recognosco; unde dealbatus, nescio. Egomet iam 10 
dudum apud carbonarias agere te putabam, tu de pistrinis 
uenis. Lae. Hei etiam istud de meo ; quod in malis 
tuis commode iocaris. Audi nunc iam, permouet nos- 
met Querole tua quamuis inanis querimonia. Idcirco 
itaque ueni, ut ratio tibi ex integro redderetur; quod 15 
nemini antehac contigit. Qvee. Tibine rationem rerum 
humanarum licitum est nosse atque exponere? Lae. 
Et noui et doceo. Proinde quidquid exinde quereris, 
hodie totum expromito. Qvee. Dies deficiet ante. Lae. 
Breuiter percurre pauca, de quibus nunc tibi exponan- 20 
tur omnia. Qvee. Vnum solum est unde responderi 
mihi uolo: Quare iniustis bene est et iustis male? 
Lae. Primum, ut apud uosmet fieri uideo, de persona 
est quaestio. Cuinam tu uerba promis? tibine an po- 
pulo? Qvee. Et populo et mihi. Lae. Cum tu tibi 25 
ipse sis reus ; quemadmodum satis aliis multis defen- 



1 abstinc (c an e uix dignosci potest) LP ab istinc V ab- 
stine nescio quis 2 quodnam Bittersh. 3 Apage] i. recede sic 
sanus sis. al. add. L 5 uero similem 00 simil' est Pithoeus 
6 quem/// aliquibus (de er.) V 7 misteriis L mysteriis V mi- 
nisteriis P 9 siminudus L 10 recogno p | Egom etiam P 

.te 
11 te agere C 14 Iccirco P 16 an. (al. c.) L 17 Lar p* 

c 
& noui V 18 quicquid libri quiquid P 19 expromitto p 20 tibi' 
nunc L 21 respondere PBp 23 nosmet LP uosmet V 24 
questio co j uerba tu P 25 michi P 26 aliisq: (q* initio 
neglectum pr. interposuit) L que om. V?P aliis quam multis Bp 
aliis quoque m. Bittersh. 



— 10 — 

sorem te paras? Qver. Ego noui me reum non esse. 

Lar. Ergo post hac assertio conticescet, si persona ex- 

ploditur. Inter bonos an inter malos tete numeras? 

Qver. Etiam quaeritas, quid mihimet ipse uidear, cum 
5 de scelestis conquerar? Lar. Si probo de illis tete 

esse quos accusas, hoc est de malis ; pro quibus post 

hac loquere? Qver. Si criminosum me esse conuiceris ; 

necesse est meritis ut meis sensum accommodem. Lar. 

Celeriter nunc mihi responde Querole: Quanta iam 
10 putas fecisse te capitalia? Qver. Equidem nullum 

quod sciam. Lar. Nullumne? Ergo exciderunt omnia? 

Qver. Immo omnia paene retineo ; sed scelus nullum 

scio. Lar. Eho Querole furtum nullum admisisti? Qver. 

Numquam ex- quo destiti. Lar. Hahahe, hoc est num- 
15 quam admisisse? Qver. Quod uerum est ; non nego. 

Adulescens quaedam feci ; fateor ; laudari quae solent. 

Lar. Cur igitur destitisti de scelere tam laudabili? 

Transeamus istud. Quid de falso dicimus? Qver. 

Hem quis autem uerum dicit? Istud commune est, 
20 abi. Lar. Idcirco crimen non est? Quid de adulterio? 

Qver. Attat etiam hoc? crimen non est. Lar. Quando 

autem licitum esse coepit? Qver. Men rogas? Quasi tu 

nescias. Hoc est quod nec permitti nec prohiberi potest. 

Lar. Quid ad haec Querole? Yidesne te contra licitum 
25 uiuere? Qver. Si tu me ad haec reuocas ; nemo est 

innocens. Lar. Et tamen ; non de omnibus tete inter- 

rogaui ; si reminisceris. Qver. Nihil est amplius ? Lar. 

Nulli igitur mortem optasti? Qver. Nemini. Lar. 

Quid si conuinco? Qver. Nihil est quod respondeam. 
30 Lar. Dic mihi ; si soceros numquam habuisti. Qver. 



3 an V aut LP 4 queritas a> | michimet P 5 Sprobo P 
8 Lar om. LP adest in V 10 capitalia te fecisse Bp 11 excidere 
Bp 12 pene co 13 Eho (Eh in ras. al.) V Heo LP | Heo- Qver 
Ecce iterum generale. Lar. Ergo omnia de omnibus confiteris 
querole furtum etc. P 14 Nusquam VL Nullum P nullum unquam 
Orellius correxi 16 adulescens B 20 Iccirco P 21 hoc crimen] 
interrogandi notam addidi 22 cepit P 30 socios Par. socerum 
Canneg. at soceri socer est cum socru } ftabuisti (ha in ras.) V 



— 11 — 

Ecce iteruni generalia. Lae. Ergo omnia de omnibus 
confiteris? Qvee. Quando sic interrogas? Lae. Quando 
haec tibi leuia uidentur, nescio quid sit quod crimen 
putes. Dic mihi praeterea ; quotiens perieraueris? Ex- 
pone celeriter. Qvee. Bona hora hoc exaudiat ; istud 5 
a me semper alienum fuit. Lae. Quanto amplius quam 
milies perieraueris, hoc requiro; saltem hoc dicito. 
Qvee. Ohe illa tu nunc requiris cotidiana et iocularia. 
Lae. Non facile intellego, periurium ioculare quid putas. 
Tamen transeamus quod ut uideo consuetudo iam fecit 10 
leue. Quid igitur, sciens prudensque sacramentorum 
numquam rupisti fidein? Vt alia taceam ; numquam 
iurasti amare te quem iuratus oderas? Qvee. Heu 
me miserum ; quid ego hodie mali cum istoc repperi? 
iuraui saepe, fateor ; quod cum staret uerbis, non staret 15 
fide. Lae. Vrbane. igitur perierasti. fieri hoc solet. 
Quanto mallem ; ut sermo laberetur et staret fides. 
Tune Querole uerbis te absolutum esse credis? Perie- 
rat saepe qui tacet. tantum est enim tacere uerum ; 
quantUm est falsum dicere. Qvee. Omnia igitur pere- 20 
gisti 7 totum commerui. Vale. Lae. Immo nihil est 
actum Querole, nisi sequantur haec duo: primum con- 
tra meritum tuum miserum te non esse ut conprobem ; 
secundo etiam felicem tete esse iam nunc ipse intellegas. 
Qvee. Ergone egomet aerumnosus non sum? Lae. Et 25 



1 generalia VBp generale LP | C//rgo (rasura in litt. E) L 
2 QvEKEcce ad Confiteris desunt Jioc loco in P: quaere p 10, 13 
4 preterea co \ hic et 7 et 18 pe//ieraueris (duoous litt. er.) V 
■peieraueris LP 7 hoc requ.] hoc om. Itp 8 Oe ni f. h ss. atque e 
in ras. V | illa om. P | nun/quam V 9 putes Klinkh. 14 quid] 
pro quantum add. Mp [ isto Bp 15 saepe om. C \ con- 

staret ca at con rec. c. L an signiflcatur lectioB?eumstoxetDaniel 
16 fide/ (s er.) P \ peierasti co | fieri] „uidetur in cod. P (ithoe- 
ano) feri legi, nam et primum i deletum est u sic mg. L, falso 
apud Orellium pro feri laudatur ferri | sermo/// V 18 te pr. 
ss. P | esse pr. ss. L 20 quantum & oo qu. est Canneg. 21 
peregi/// (sit er. uidetur) P 25 erumnosus LP \ eli fateor 

Orellius. 



— 12 — 

fateor, sed uitio tuo. Atque ut in omnibus reuincare, 
expone breuiter, de quibus quereris niaxime. Qver. 
Primum tibi, geniorum optime, conqueror de amicis. 
Lar. Spes bona, quid de inimicis iste faciet? In quo 

5 tamen amicitiarum te laesit fides? Qver. Nemo mihi 
magis molestus quam familiaris neque magis morigerus 
quam leuiter cognitus. Lar. Quidnam hoc mirum 
est, si te qui nouit despicit, qui non nouit diligit?- 
Qver. Agimus tibi gratias Lar familiaris, tu nos or- 

10 nas in omnibus. Lar. lam intellego quid querere. 
Visne breuibus remedium hinc dari? Qver. Yalde 
cupio. Lar. In amicitiam et fidem stultum ne receperis. 
Nam insipientum atque improborum facilius sustinetur 
odium quam collegium. Qver. Quid si sapiens non 

15 erit? Lar. Stultos ingenio rege. Qver. Quomodo? 
Lar. Yis te non decipi? Qver. Cupio. Lar. Ne cre- 
dideris nemini. In tua est potestate, ne decipiaris. 
cur accusas perfidos? Yisne tibi honorem deferri? 
Qver. Maxime. Lar. Inter miseros uiiiito. Qver. Prope 

20 uera loqueris. Lar. Yisne te non decipi maxime a 
tuis? Qver. Vellem, si fieri potest. Lar. Dicam quod 
dictum est prius: nemini te Querole nimis sodalem 
feceris. Kes nimium singularis est homo ferre non 
patiens parem. Minores despicitis, maioribus inuidetis, 

25 ab aequalibus dissentitis. Qver. Dic quaeso quid pla- 
ceat. Lar. Ergo secundum uitia et mores quid sit 



5 — 7 Eemo — cognitus atque Quidnam — diligit (rubr. mg. 
Stultus hoc de se, sapiens de stulto) f 8 qui te non nouit M 
10 in pr. ss. P | qu/erere V 12 — 14 In amicitiam — collegium f 
13 insipientium i l f 14 Quodsi G | nouerit ni f. L 16 Ne 
er. L an Te c. n. ? 18 Visfie (fi ex ne pr.) L 20 non 

om., n pr. ss. P 22—25 Nemini — dissentiens f 22 querule 
V om. f 23 Res] Qver rec. mg. add. L et Querolo liaece: 

E-es — placeat dedit JDaniel ] nimium om. f\ fere Grut. 24 pa- 
ciens f | despicit is — inuidet is — dissentit is Canneg. decipiens 
et inuidens et dissentiens f 25 Dic — placeat Querolo dedit 

Koenius, notae om. co | queso co 26 sqc[. quid sit— respue' 

Quem om. sed antiqua m. infra add. L 



— 13 — 

tenendum discito: Compares, comessationes, uinum, 
turbas respue. Quem cum maxime tibimet obligare 
uolueris, fanto ieuius nectito. conuentus uero et dibac- 
chationes et ioca friuola non quaero, ut amorem pa- 
riant, utinam nihil odiorum darent. Qver. Quid quod 5 
plures huiusmodi societate optime utuntur? Lak.. Noui 
omnia. Illos mibi tu narras ; qui totum occultant: ni- 
mium uel prudentes uel felices sunt ; quos requiris: 
lioc ad Querolum non facit. Qver. Est aliud quod 
accusem: pauper ego sum quidem ; sicut tu uel nosti 10 
uel facis ; sed lioc mecum tolerabile est: illud prorsus 
non fero, quod tenuitati nemo ignoscit, neque cuiquam, 
ut aliquem dicat pauperem . . . Lar. Quid praeterea? 
Qver. hui quantum adiciunt? Stultitiam neglegentiam 
somnum et gulam: patientia desidiae ; acrimonia cru- 15 
delitati adsignantur. Sic uertuntur omnia. Nemo ad 
facultates, nemo ad censum respicit. Semper diues 
diligens ; contra pauper neglegens. Lar. Censoribus 
haec reserua Querole. Nunc autem illud dicito ; quod 
specialiter te inquietat et grauat. Nam ista quae 20 
protulisti communia sunt et antiqua paupertatis crimina. 
Tamen tu neque diues neque pauper es. Hoc si 
agnosceres, felix eras. Qver. Scisne me nuper patrem 



1 compara co an comparas ? compares Canneg. cum pare 
Grut. cum compare praetulerim \ comesationes V comissationes 
Klirikh. 2 Quem tum LV quem tu P quanto KlinJch. cum ego 

e 

3 quanto ea uel tanto add. Bp. et tanto Pareus | dibacchationes V 
deb. B 6 optume P 7 tu michi P 9 hoc — facit Querolo 
dat Orellius \ faciet p non pertinet ss. Bp 11 mecum] malum 

t 
Daniel 12 tenuitate P \ neque cuiquam om. £7mM.cuiquam 
licet Daniel 2 13 utj aut P sufficit addendum uidetur | 

Quid praeterea Lari dedit Koenius \ preterea co 14 hui om. 
p | quantam C \ adiciunt 7" V 15 somnum VCB somnium 

L | Paenitentia uel Paentientia L Patientia VP 16 adsig- 
nanturZFadsignatur PBp an adsignant? I nomina Bittersh. 18 
neglegens PB negligens LV 19 querole~ L 22 s. tu neque 
— felix eris f \ pauper esj es om. C 23 agnosces et eris f 



— 14 — 

amisisse? Lar. Seruasti praeceptum ! speeiale hoc 
plane est, hoc est quod nemini ante hac contigit. 
Quid igitur? Nonne hoc iustum fuit ; bustum ut efferret 
ftlius? Qver. Fateor, sed pater ipse nihil reliquit. 
5 Lar. Dura deploratio: exequias inanes tibi contigisse 
luges? Irasceris ergo, non doles. patri certe nihil defuit 
tibique hodie nihil defit. Non enim hoc parua he- 
reditas. Suscensesne senio saltem extremo? Sibimet 
uixit, qui semper tibi? Vtinam tu heredibus tantum 

10 relinquas, quantum reliquit Euclio. Dic ergo aliud 7 
iam istinc nihil audio. Qver. Seruus mihi est quem 
tolerare nequeo, Pantomalus et mente et nomine. Lar. 
Felicem te Querole, si unus tibi est Pantomalus: multi 
Pantomalos habent. Qver. Sed plures audio qui suos 

15 etiam laudant? Lar. Isti peiores habent. Qver. Cur 
igitur laudant? Lar. Quia quid deperdant nesciunt. 
Qver. Tempestas maxime fructus meos abstulit: num- 
quid commune hoc fuit? Lar. Non uno genere homines 
puniuntur. Tibi tempestas obfuit, alter aliud pertulit. 

20 Qver. Ohe consortes mei iam dudum nihil incommodi 
pertulerunt. Lar. Fallis turpiter. Qver. Da quaeso 
ueniam, ignorabam peculiarem tibi curam esse hanc 
de consortibus meis. Adhuc habeo quod obiciam: 
Vicinus mihi malus est. Lar. Ecce rem uere malam. 

25 Tamen Querole de uno isto quantum etiam hic prae- 
stiterim uide: Vicinum malum pateris unum tantum; 
quid faciunt illi qui plures habent? Qver. Conserua 
istum quaeso Lar familiaris, ex uoto meo tuere quem 
praestitisti, ne forte nascantur duo. Lar. Quid si etiam 



2 antehac nemini P 3 iustum hoc PBp 4 reliquid P 
6 post Irasceris punctum est Bp 7 tibi tibique Canneg. 9 //ui- 
xit (co er. uidetur) P 10 reliquid P 11 iam] natn Bittersh. 
12 Pantom.] totus malus ss. p 13 Facilem eo felicem Bp 

qsloc gooovTug confert Barth. | tibi es L | multi multos Bit- 
tersh. 16 quid perdant Bp 17 maxima Bittersh. \ 

Nunquid V Lari dat Daniel 18 homines] omnes G 20 

Oe L Ohe V Sed P 24 est malus P 27 faciant Bittersh. 
28 J ante ex V J tuere om. P' 



— 15 — 

hinc uincimus? Dic quaeso nunc mihi: quem tu putas 
feiiciorem? tete an istum de quo quereris? Qver. 
Quidnam hic simile est? Aut numqu^am dubitari 
potest feliciorem eum esse qui alterum queri conpellit, 
quam ille qui ad querelam confugit? Lae. Hem Querole, 5 
uis iam nunc facimus, ut infeliciorem esse hunc scias? 
Qver. Valde cupio. Lar. Sed hoc egomet tibi tantum 
indicabo. Paululum aurem accommoda. Qver. Cur 
non aperte loqueris? Numquidnam etiam tu times? 
Lar. Quidni timeam qui tecum uiuo? Aurem accom- 10 
moda. Qver. Age dicito. Hahahe, habeat teneat 
possideat seque cum suis. Laute edepol nos accipis 
doctor. Lar. Nonne? Qver. certe iam nihil conqueror. 
Lar. Quid istuc Querole? paululum tibi ita uidetur, 
rursum ad ingenium redis. Sed quoniam miserum te 15 
non doces, superest ut felicem comprobem. Dic quaeso 
Querole, sanus es? Qver. Ita arbitror. Lar. Quanti 
hoc aestimas? Qver. Hoc etiam imputas? Lar. 
Querole sanus es et felicem te negas? Vide ne post- 
modum felicem te fuisse scias. Qver. lam' superius 20 
dixeram: bene mecum agitur, sed iuxta alios male. 
Lar. Oerte apud te bene. Qver. Fateor. Lar. Quid 
quaeris amplius? Qver. Quare alii melius? Lar. lam 
istud ad inuidiam pertinet. Qver. Sed recte inuideo ; 
nam sum deterior inferioribus. Lar. Quid si feliciorem 25 
tete edoceo, quam sunt isti de quibus dicturus es? 
Qver. Tum igitur facies, post hac Querolus nullum 



1 tu om. V ' 2 te te e« ee te factum uidetur L 3 
numquam o numquid Daniel correxi 4 conpellit V 6 inf. 
ee hunc P 7 Valde / cupio V \ egomet in ras. pr. P . 9 
numquid (om. nam) Ep 11 Hanahe — suis Lari dedit Gan- 
neg. 13 Nonne Lari datur uulgo, personae om. co | conqueror . 
(sic) B 15 rursum a. i. redis Querolo dat Gruterus 16 

coprobes P 18 hoc pr. ss. P | hoc etiaml .i. sanitatem .s. 

inter bona add. JRp. 19 sanus— negas f | felicem te Bp 23 
qu^ris (e in § al) L \ aliis P 25 mferiori//bus (a er.) L \ in- 
ferior deterioribus Grut. fort. Non uel Num sum d. i. 



— 16 — 

ut permittat queri. Lar. Vt negotium sit breuius et 
lucidius, argumenta remoueo. Tu fortunam dicito ; 
cuius tibi condicio placeat, sortem autem quam ipse 
uolueris iam nunc dabo. Tantum illud memento: Ne 
5 putes posse te aliquid deplorare atque excipere unde 
aliquid legeris. Qver. Placeat optio. Da niihi diuitias 
atque honores militares uel mediocriter. Lar. Istud 
tibi praestare ualeo. Yerum illud uide ; si tu ualeas 
implere quod petis. Qver. Quid? Lar. Potes bellum 

10 gerere? ferrum excipere? aciem rumpere? Qver. Istud 
numquam potui. Lar. Cede igitur praemio atque ho- 
noribus his qui possunt omnia. Qver. Salteni aliquid 
nobis tribue in parte ciuili et mimsferoali. Lar. Vis 
ergo omnia et exigere et exsoluere? Qver. Attat hoc 

15 excidit, iam neutrum uolo. Si quid igitur potes ; Lar 
familiaris, facito ut sim priuatus et potens. Lar. Po- 
tentiam cuius modi requiris? Qver. Vt liceat mihi 
spohare non debentes ; caedere alienos, uicinos autem 
et spoliare et caedere. Lar. Hahahe ; latrocinium ; non 

20 potentiam requiris. Hoc modo nescio edepol ; quem 
ad modum praestari hoe possit tibi. Tamen inueni, 
habes quod exoptas: Vade ad Ligerem uiuito. Qver. 
Quid tum? Lar. Illic iure gentium uiuunt homines, 
ibi nullum est praestigium, ibi sententiae capitales de 

25 robore proferuntur et scribuniur in ossibus; illic etiam 
rustici perorant et priuati iudicant: ibi totum licet. 



1 ut om. eo add. Klinkh. 2 furtunam L' 3 conditio 
VP | autem] ante P 5 denorare a. excerpere Burmann. 

6 legeris] .i. elegeris add. p \ Place/t (a er.) P placeat inquit 
tibi optio aut electio mea mg. add. Mp 11 Caede co \ pre- 

mio <a 12 his om. P' \ Sal//tem (u er.) L 13 miserabili co 
et miseria me leua Orellius, correxi 14 nomina Klinkh. | 

et exig.] et om. Bp \ et exsol.] & ex aut P 15 uolo'///// 

Si L 17 liceat mihi VPp mihi liceat L 18 cedere m 

d • 

19 et non pot. 21 ammodum V 22 ligerem P ligerem 
(e in ras.) V 24 prestigium co 25 robore] gh arbore Rp [ 
in oss.] in del. Daniel \ lillic P 



— 17 — 

$i diues fueris ; patus appellaberis: sic nostra loquitur 
Graecia. siluae, o solitudines, quis uos dixit liberas? 
Multo maiora sunt quae tacemus, tamen interea hoc 
sufficit. Qver. Neque diues ego sum, neque robore 
uti cupio. Nolo iura haec siluestria. Lar. Pete igitur 5 
aliquid mitius honestiusque ; si iurgare non potes. 
Qver. Da mihi honorem qualem optinet togatus ille ; 
muneras quem maxime. Lar. Rem prorsus facilem 
nunc petisti. Istud etiam si non possumus ; possumus. 
Yisne praestari hoc tibi? Qver. Nihil est quod plus 10 
uelim. Lar. Yt maxima quaeque taceam: sume igitnr 
tegmina hieme trunca et aestate duplicia; sume laneos 
coturnos, semper refluos Zaceros quos pluuia soluat ; 
puluis compleat ; caenum et sudor glutinet; sume cal- 
ceos humili fluxos tegmine quos terra reuoeet, fraudet 15 
limus concolor. Aestum uestitis genibus, brumam 
nudis cruribus, in soccis hiemes ; cancros in tubulis 
age; patere inordinatos labores, occursus antelucanos ; 
iudicis conuiuium primum postmeridianum aut aestuo- 
sum aut algidum aut insanum aut serium. Yende 20 
uocem ; uende linguam ; iras atque odium loca: In 
summa pauper esto et reporta penatibus pecuniarum 
aliquid ; sed plus criminum. Plura etiam nunc adice- 



1 patus] fort. 7ta%vg FRaasius \ appellaueris Cp 2 

grecia P | sollit. P | quid P | uos om. P non uos Orellius \ di- 
xet (e in i c.) P 3 intere« (a al.) P 4 ego sim Rittersh. 
7 qualo P | obtinet V 8 qnem maxime muneras Mp | 

mmneras P 9 nun (c rec. add.) L. 10 praestari V praestare 
LP V ri ss. P atque ri rec. add. L \ Nihil plus quod uelim 
(est om.) JRp 13 carceres co calceos Bp 1'calceos ss. P laceros 

scripsi | qos (pr. c.) L 14 et puluis P | pului V \ cenum JR, 

16 aestu Bp \ uestis (ti ss.) P | bruma L (Rp) P 2 bruma VP' 

17 hieme et cancro Grrut. | crancos B \ in tubulis. age p . 
Daniel, corr. Pithoeus 18 antelucanos iudicis coniunxit 

s 

Klirikh., at uide 41, 6 conuiuator iudicum 19 iudici (s pr. 

ss.) V 20 serum P 22 pauperes esto (ab edendo) Koenius 
23 dicerem a> adicerem KlinJch. 

AtTLTJLAEIA. 9 



— 18 — 

rem ; nisi quod efferre istos melius est quam laedere 
Qvek. Neque istud uolo. Da mihi diuitias quales 
consecuntur illi qui chartas agunt. Lar. Sume igitur 
uigilias et labores illorum quibus inuides. Aurum in 
5 iuuenta ; patriam in senecta quaere ; tiro agelli ; uetera- 
nus fori ; ratiocinator erudite ; possessor rudis ; incognitis 
familiaris ; uicinis nouus omnem aetatem exosus agito ; 
funus ut lautum pares. hemZes autem deus ordinabit. 
Istis nolo inuideas Querole. Saepe condita luporum 

10 fiunt rapinae uulpium. Qver. Heia ; nec chartas uolo. 
Tribue saltem nunc mihi peregrini illius et transma- 
rini mercatoris sacculum. Lar. Age igitur, conscende 
maria ; te tuosque pariter undis et uentis credito. Qver. 
Istud egomet numquam uolui. Da mihi saltem uel 

15 capsas Titi. Lar. Sume igitur et podagram Titi. 
Qver. Minime. Lar. Neque tu capsas continges TitL 
Qver. Neque istud uolo. Da mihi psaltrias et con- 
cubinulas, quales habet auarus ille fenerator aduena. 
Lar. Habes nunc plane tota mente quod rogas. Sus- 

20 cipe quod exoptas toto cum choro. sume Paphien 
Cytheren BHseiden ; sed cum pondere Nestoris. Qver. 
Hahahe ; quam ob rem? Lar. Habet hoc ille cuius tu 
sortem petisti. Eho Querole ; numquam audisti: Nemo 
gratis bellus est? Aut haec cum illis habenda sunt ; 

25 aut haec cum his amittenda sunt. Qver. Adhuc 
inuenio quod requiram: Da mihi saltem impudentiam ; 
Lar. Yrbane edepol ; tu nunc omnia quae negauerim 
concupiscis. Si toto uis uti foro ; esto impudens; sed 



i quod om. P 3 consequentur P | cartas V'P 4 inuides 
pr. ss. L | curiam Franc. Daniel 5 iuuenta (in pr. ss.) P 

6 eruditus c. S Victor. | rudi P 8 heroes JCFheredes 

PPp hseredes rec. add. L 9 quer°le P \ Sepe VP 10 

c 

Heia] He P | ne cartas p 11 nunc saltem p | nun (c pr. 

ss.) L | michi nunc P 16 Neqtu omisso compendio L Neq"tu 
V 21 breseiden co | westoris (n in ras.) V 22 illej Nestor 
ss. p 23 Eho V Heo LP hae 6 Bp 24 est pr. ss. L | 

illis L his VPB 25 Adhuc] Atat Canneg. 26 sqq. impud. V 



— 19 — 

sapientiae iactura facienda est nunc tibi. Qver. Quam 
ob rem? Lar. Quia sapiens nemo est impudens. Qver. 
At abi Lar familiaris cum tua disputatione. Lar. At 
abi Querole cum tua querimonia. Qver. Numquamne 
mutabitur calamitas? Lar. Quamdiu tu uixeris. Qver. 5 
Felices ergo non sunt. Lar. Sunt aliqui ; sed non illi 
quos tu putas. Qver. Quomodo? Si ostendero iam 
nunc tibi aliquem et sanum et diuitem ; felicem hunc 
negabis? Lar. Diuitem potes nosse ; sanum esse quid 
putas? Qver. Corpore bene ualere. Lar. Quid si 10 
aegrotat animo? Qver. Istud egomet nescio. Lar. 
Querole ; inbecilla tantum uobis corpora uidentur: 
quantum animus est infirmior. Spes timor cupiditas 
auaritia desperatio esse felicem non sinunt. Quid si 
nescio quis ille alius in corde alius est in uultu? 15 
Quid si laetus publice maeret domi? Yt maiora re- 
tieeam ; quid si uxorem non amat? quid si uxorem 
nimis amat? Qver. Si nemo felix ; nemo igitur iustus. 
Lar. Etiam hinc respondeo: Sunt aliqui fateor iusti 
prope ; sed prima est horum calamitas. Estne aliquid 20 
quod requiras? Qver. Immo edepol nihil. Meam mihi 
concede sortem ; quando nihil melius repperi. Lar. 
Igitur quamquam felicem esse te constiterit ; tamen 
etiamnunc beatiorem te futurum ut agnoscas uolo. 
Aurum hodie multum consequere. Qver. Ludis nos ; 25 
fieri hoc non potest. Lar. Quam ob causam? Qver. 
Quia non est uia. Lar. Sane difficile est nobis facere 
atque inuenire ; quod tu non intellegis. Qver. Dic 
quaeso: Nuinquid rex aliquid largietur? Lar. Nihil. 

impud. L 3 disputione LG | Ast B 5 mutabis L mutabitur 
VP | o calamitas Hp 9 sanum esse] ee pr. ss. L 11 egrotat m 
13 quantum] at quanto c. S. Victor. | t/imor (r er. non i) L 14 
inesse LPE (.i. non esse gl. Bp) esse V c. Victor. \ non s. V 
non om. ceteri | Quis si p 15 qualis ille est Daniel 2 ex co- 

dice (?) | ille] totum est hoc infelicitas add. JRp | est ss. pr. L 

b 

16 latus P | pulice P 19 hinc] huic P 21 michi c. meam 
sortem P 22 sortem] paupertatem gl. p 23 quanquam <o J 
te om. G 29 numquis Grut. rex aliquis Wernsd. 

2* 



- 20 - 

Qver. Numquid amicus donabit aliquis? Lar. Nihil. 
Qver. Numquid ex transuerso quispiam me heredem 
instituet? Lar. Nihil minus. Qver. Numquid thesau- 
rus alicubi defossus apparebit ante oculos meos? Lar. 
5 Atqui si thesaurus domi tuae lateret ; prius alteri esset 
ostendendus quam tibi. Qver. Et quemodmodum sum 
habiturus egomet ; quod mihi nullus dabit? Lar. Vade 
iam nunc et quicquid contra te est, facito. Qver. Cur 
ita? Lar. Sic expedit. fallenti credito et circumuenienti 

10 operam atque adsensum accommoda, fures si ad te 
uenerint, excipe libenter. Qver. Tum si aliquis meis 
aedibus facem subiciet, iuberesne me oleum infundere? 
Lar. Noueram te crediturum non esse. Qver. Fures 
mihi ac praedones cui bono? Lar. Vt si quid tibi 

15 spei aut praesidii est ; totum auferant. Qver. Cur ita? 
Lar. Yt sis diues. Qver. Quo modo? Lar. Bona si 
perdideris tua. Qver. Quam ob rem? Lar. Yt sis felix. 
Qver. Quo modo? Lar. Si fueris miser. Qver. Istud plane 
est quod saepe audiui: obscuris uera inuoluere. Sed 

20 quid facere me iubes? Lar. Quod contra te putas. 
Qver. Dic ergo quid sit, ne fortasse aliquid pro me 
faciam nescius. Lar. Quicquid egeris gesserisue hodie ; 
pro te fiet. Qver. Quid si egomet nolo? Lar. Yelis 
nolis, hodie bona fortuna aedes intrabit tuas. Qver. 

25 Quid si aedes obsero? Lar. Per fenestram defluet. 
Qver. Quid si et fenestras clausero? Lar. stulte 
homo ; prius est ; ut hae pateant ipsaque sese tellus 
aperiat ; quam ut tu excludas uel submoueas quod 
mutari non potest. Qver. Igitur ? quantum intellego ; 



1 Qve L, in V promiscue Qve et Qver apparet \ aliquid co 
aliquis KlinJch. 4 meos?] interrogandi nota deest V 12 

s ne 

facem] i. ignem p | iuberes P (iubesne C) 13 Nonueram 

P 14 predones L ' 15 presidii to 19—20 sed quid — 

putas ut iterationem odiosam eorum quae sunt supra delere 
uult Klinkh. \ contra] .i. contrarium tibi p 25 obsecro (c in 
ras.) V 26 Quid & si P 27 he P tecta Koen. 28 

apperiat P 



— 21 — 

non mihi praestatur ; quod uelim nolim faciundum est. 
Lar. Neque ego id expectabam ; ut gratias ageres, sed ut 
Querolum te constaret in omnibus. Qver. Tu nunc 
quo tendis? Lar. In aedes tuas immo nostras me 
recipio. Inde ibo quolibet. Ita tamen usque quaque 5 
peruagabor, ut te numquam deseram. Qver. Ineertus 
ego sum factus magis hodie quam semper fui. Quid 
ergo nunc faciam cum responso huius modi? Cui- 
quamne oraculum tale umquam datum est ; ut ipse 
sibimet mala quaereret ; aut 'non excluderet, si fieri 10 
posset, ingruentem miseriam? Perde ; inquit, si quid 
est tibi domi ; ut adquiras plurima. Mea si mihi au- 
ferantur, aliena quando aut quis dabit? Vade ; inquit, 
fures require ; praedones recipe in domum. Primum 
hoc si cognosci atque etiam si probari potuerit ; nonne 15 
iudex iure optimo pessum dabit tamquam latronum 
conscium? Sed ubinam fures ipsos modo requiram? 
ubi inuestigem nescio. Vbinam illa est cohors fuli- 
ginosa uulcanosa atra ; quae de die sub terra habitant ; 
nocte in tectis ambulant. Ybi illi sunt qui urbane 20 
fibulas subducunt quique curtant balteos? Nisi fallor, 
unum ex ipsis uideo. Atque ecce rem gerit. Hem 
tibi clamo inpostor. Ohe cessa ? euge seruata est fibula. 
Attat spes mihi nulla est: mandato excidi. Interdic- 
tum fuerat ; ne obuiarem furibus: uerum ne excluderem, 25 



iv qd" 

1 milii pr. ss. L m /// P | praestator P | quod uelim nolim 
(qd al. ss.) P | non mihi pr. quod uelim: Faciundum est (ow. 
nolim) KlinJch. | faciendum Pp patiundum Grut. 7 "hodie 

"magis P 8 ego C | Cuiusquam///ne V Cuiusqua/ne L cui- 
quamne aut cui usquam Grut. 9 un/quam V 10 quereret co 

d 
11 ina, (d al. ss.) P j quid est] quidem P 12 acquiras V 

13 aliena] pro alia ss. m. saec. XVI L 14 predones co 

17 conscium (m in ras.) P 18 uestigem P j est/eohor//s P 

19 de die] de om. M | terras co terris Klirikh. terra scripsi 

V 1- 

21 subdicunt P 22 ecce rem (e in ras.) P 23 Oe VL Oe P 
25 uerum ne] neue KlinJch. 



- 22 — 

hercle hoc stultum est; nihil prorsus hinc placet. At- 
que edepol nisi fallor, iste qui apud me est locutus, 
urbanus est homo. Num quodnam meritum nunc meum, 
ut mihi potissimum res diuina ostenderetur? Hic 
5 nescio quid est praestigii. Vereor hercle, ne furtum 
quod denuntiabat iam perfecerit. Ego me hac intus 
refero atque hominem, si repperero, continuo producam 
foras. 

II 1 MANDROGERVS. SYCOFANTA. 

SARDANAPALLVS 

Mand. Multum sese aliqui laudant qui uel fugaces 

10 feras uel pugnaces bestias aut uestigiis insequuntur 

aut cubilibus deprehendunt aut casu opprimunt. Quanto 

mihi maius est ingenium et lucrum ; qui homines uenor 

publice? Sed quos homines? diuites etpotentes et lit- 

teratos maxime. Mandrogerus ego sum parasitorum 

15 omnium longe praestantissimus. Aula quaedam hic 

iacet, cuius odorem mihi trans maria uentus detulit. 

Cedant iuris conditores, cedant omnia cocorum inge- 

nia, cedant Apici fercula: huius ollae conditum solus 

sciuit Euclio. Quid miramini? aurum est quod sequor, 

20 hoc est quod ultra maria et terras olet. Quid ad 



1 prosus (r pr. ss.) L 3 Numquidnam Pp Numqidnam 

JR | nunc ex hunc P 5 prestigii oa 7 produc/am P 

Pevsonarum catalogus abest P qui non nisi Mandroger' 
praefigit 9 ultum aliq sese P aliquid p | uel pr. ss. L \ 

pugnaces feras u. fugaces b. VLP 10 insecuntur P 12 
mihi////maius P \ inienium P | et 1.] ad lucrum Ganneg. I uenor] 
.i. deludo uel decipio B 13 post homines interrogandi nota 
erasa V \ litteratos V literatos L ditteranos (1'ueteranos al. 
mg.) P 17 Caedant LV | Caedant L \ cocorum V idem cum 
rasura super or P coqu. L 18 caedant L \ Apicius (Apicus p) 
proprium nomen glutonis qui primus coquinae usum inuenit et 
de condituris multa scripsit consumptoque omni patrimonio pu- 
dore egestatis uenenum hausit. cuius et Iuuenalis in primo 
libro meminit gl. Rp \ conditum] .i. saporem E. 20 terras 

iP 2 terra VP l 



~ 23 — 

liaec uos dicitis nouelli atque incipientes nunc mei? 
Quando haec discere potestis? quando sic intellegetis? 
quando sic docebitis? Sycof. Atqui si scias, Mandro- 
gerus noster, quale egoniet somnium nocte hac uidi? 
Mand. Dic obsecro si quid est boni? Sycof. Nocte 5 
hac uidebam thesaurum quem sperabamus nobis uenisse 
in manus. Mand. Quid tum? Sycof. Videbam ex parte 
solidos. Mand. Ah istud non placet. Sycof. Erant 
praeterea uncinuli hamati, torques et catenulae. Mand. 
Dic quaeso, aliqua insuper non somniasti uincula et 10 
uerbera? Sard. Infaustum hercle hominem, solum hic 
non uidit carcerem. Ohe homo prodigiose, ego te 
iamnunc explodo cum uerbis tuis. Nocte ista ego in 
tsomnis funus uidebam. Mand. Di te seruent hic bene. 
Sard. Et nos ipsi funus illud nescio quo ferebamus. 15 
Mand. Optime. Sard. Insuper etiam deflebamus de- 
functum illum quasi alienum tamen. Mand. Audin tu 
istaec stulte homo? Talia egomet etiam manifesta 
malo quam tua somnia. Funus ad laetitiam spectat, 
lacrimae ad risum pertinent, et mortuum nos ferebamus : 20 
manifestum est gaudium. Ego autem meum uobis 
narrabo somnium prorsus manifestissimum. Dicebat 
nescio quis somnianti nocte hac mihi seruari mani- 
festa fide ; nec cuiquam alteri concessum esse aurum 
illud inuenire nisi mihi. Sed insuper adiecit: ex istis 25 
opibus hoc tantummodo mihi profuturum quod con- 
sumpsisset gula. Sycof. Optime edepol somniasti. 
Quid autem aliud quaerimus, nisi tantum quod suffi- 
ciat uentri et gulae ? Sard. Pulchre edepol somniasti, 



5 Sycf V 7 Q tum (d al. ss.) P 8 Ha LP ah/ V 

9 preterea LP \ hamati L { V 2 amati LW^P i. circulati Bp | 
■catenule// P 10 quaeso uirgula super a adiecta L | ali (qu 

ul. ss.) P alia C 12 Oe L Ohe V hohe P 14 insomnis 

a> in somnis Par. 16 Mand Optime S. I. e. deflebamus de- 
sunt P 19 specta* (t al.) V 20 lacrime V 24 au- 

rum V 25 illum LP'Bp illud VP* 



— 24 — 

felicem te Mandrogerus nosque qui tecum sumus. 
Mand. Sed heus tu 7 Sycofanta noster ; nisi me fallit 
traditio, iam peruenimus. Saed. Ipsa est platea quam 
requiris. Sycof. ELecurre ad aediculum cito. Mand. 

5 Sacellum in parte, argentaria ex diuerso. Sycqf. 
Vtrumque sic est. Mand. Ventum est. Quid prae- 
terea? Mand. Domus excelsa. Sycof. Apparet. Mand. 
Iligineis foribus. Sard. Ipsa est. Mand. Attat quam 
humiles hic fenestras uideo? Euge hic frustra clau- 

10 duntur fores. Tum praeterea inermes quantum inter 
sese distant regulae. Secura hercle regio hic mihi ? 
et fures nil nocent. Sed interius mihi aurum olet. 
Alia temptandum est uia. Heia nunc Sycofanta noster 
tuque Sardanapalle: Si quid nobis ingenii comitatis et 

15 uirtutis, nunc totum ostendite. Ego tamquam cynicus 
magister inuenta et inclusa trado gaudia, retia uosmet 
obsidete, dum percurro cubiKa. Iam omnia tenetis 
animo quae iamdudum diximus quaeque exinde medi- 
tamur nocte ac die. Sycof. De atrio porticus. Mand^ 

20 Recte rationem tenes. Sard. In sacrario tria sigilla. 
Mand. Conuenit. Sycof. Arula in medio. Mand. Sic 
sunt omnia. Sakd. Aurum ante aram. Mand. Hoc iam 
nostrum est. Quid ? ipsius Queroli indicia iam tenetis? 
Sycof. Melius hercle quam tua. Tu uide an diuinare 

25 possis, nos mentiri nouimus. Mand. Ego istuc in parte 



q 

1 nos qui VLBpP 1 nos qui P 2 „fort. nos q, qui"' rec. add. 

e 
in L | sumus] .s. locuti gl. Ep 2 hus (pr. c.) L 4 Returre 

V | aediculum oa aediculam Daniel \ cito ex tito P 6 sic est] 
est rec. in ras P | preterea LP 7 ex. Mand om. B 8 Iliginis 
LP? Iligineis V ilignis M 9 hic pr. ss. L fenestras hic Hp 

p 
10 foras P l | preterea <o 13 temtandum (pr. ss.) V 14 sar- 

a a 

donapalle L sardinapalle V sardinapelle (al. c.) P \ comitatis] 
hic prudentiae alias pulcritud gl. It 15 cinicus V 16 

indusa L 17 cubila L V? P? cubilia Daniel 19 porti- 

cus* Inrecte to M. Recte Daniel Tu recte Orellius in dextra. 
M. Recte Klinkh. conl. p. 34, 23 20 sygilla P 22 

Hoc etiam P (Hoc etiam iam G) 24 tuam p 



— 25 — 

hac deambulatum ibo ; illinc obseruabo atque ubi res 
uel ratio postularit, continuo hic adero. Sycof. Nos 
quoque. paululum istac secedamus, ne suspitionem im- 
probitas paret. 

QYEROLVS. SYCOFANTA. SARDANAPALLYS II 2 

Qvee. Noster ille qui mecum est locutus, nus- 5 
quam apparuit neque aliquid subripuit intus. Iste 
plane homo non fuit. Saed. Hem ipse est. Yellem 
hercle adire hunc hominem quem uidi modo. Ego 
magos mathematicosque noui ; talem prorsus nescio. 
Hoc est diuinare hominem, non qualiter facere quidam 10 
risores solent. Qvee. Hem quemnam diuinum isti esse 
dicunt? Saed. Sed hoc nouum est quod uidi modo. 
Ybi te aspexerit, primum tuo te reuocat nomine 7 dein 
parentes seruos atque omnem familiam exponet; quasi 
nouerit quid tota gesseris aetate quidue postea sis 15 
acturus, totum edisserit. Qvee. Bellus hercle hic nescio 
qui est, non praetereunda est fabula. Sycop. Quaeso 
sodes ; adgrediamur hominem illum ratione qualibet. 
Saed. me stultum atque ineptum qui non consului 
statim. Sycof. Et ego hercle uellem, verum ut nosti 20 
non uacat. Qvee. Cur non omnia recognosco ? saluete 
amici. Sycof. Saluus esto qui saluos esse nos iubes. 



2 adero /// /// /// /// (Sycof erasum uidetur deestque eius 
oratio) Qvervlvs (sequitur lacuna 24 litterarum) Noster ille P 
3 suspicionem V. 

8 audire ca adire scripsi | hunc om. C | uidi modo] uidimus 

Bp (m pro m legit librarius) 9 noui] uidi P 10 qua- 

liter /// facere (diu er. uidetur, facere ni f. in ras.) P 12 

uidi modo] uidimus Mp 13 Vb 1 P | te uocat P 14 ex- 

ponit Daniel* 15 gesseris P gesserit LV? 16 bellus] pro 
oono gl. B 17 qui/est (s er.) L qui est VP \ es Bp est om. 
Klirikh. \ preter eo eunda est ex eundae sit L \ queso ca 19 

me V Ome LP l | //stultum (di er.?) P \ consilui p 20 

Uirum V | uaccat V 21 Oma LV Oifiia P ] agnosco ca cor- 
rexi 22 esse ss. P \ esse non p 



— 26 — 

Qvek. Quid uos ; secretumne aliquod ? Sard. Secretum 
a populo ; non secretum a sapientibus. Qvee. De mago 
nescio quid uos audiui. Sakd. Ita est, de nescio quo 
nunc sermo erat qui omnia diuinat. Verum quisnam 
5 ille homo sit nescio. Qver. Estne talis aliquis? Sakd. 
Maxime ergo ; Sycofanta, ut dixeram, per te tuosque 
mi sodes te rogo ; ut illac uenias mecum una simul, 
Sycof. Iam dudum dixi ; ultro et libenter ireni ; si 
uacuum nunc esset mihi. Sard. Mane paulisper. Qver. 

10 Quaeso amice, ne te subripias tam cito ; egomet quo- 
que scire cupio ; quisnam iste est ; de quo sermo nunc 
erat. Sycop. Edepol nescio ; quid aliud mihi est ne> 
gotii. Cognati atque amici iam dudum me expectant 
domi. Sard. Magna hercle hominis difficultas et per- 

15 suasio. Neque nunc te amici expectant neque cognati. 
Paulisper mane. Qver. Quaeso amice, si mea non est 
odiosa societas, consulere uobiscum uolo. Sard. Vereor 
hercle, ne difficilem se nobis faciat ; si plures uidet. 
Sycof. Optime edepol. Ecce sodes comitem quaere- 

20 bas ; habes. Mihi molestus ne sies. Qver. Quaeso 
amice ; si huic ita uidetur, obeat: nos illac una simul. 
Sard. Atqui isto nobis est opus ; quoniam hominem 
illum uidit et nouit bene. Qver. Iustum est ; ut nobis 
hodie operam impendas ; quoniam sic ratio expostulat. 

25 Sycof. Immo hercle iste illum nouit melius atque ille 
hunc familiariter. Qver. Sed quaeso nunc uestram 
fidem ; quisnam hic homo est ; uel cuius loci? Sycof. 
Quantum comperi ; Mandrogerus uocatur ; hoc scio. 
Qver. Attat pulchrum hercle nomen ; iam hoc de 

1 aliquod LVP 2 aliquid P*Bp 3 nescio quo KlinJch. 

4 quisnam ex quidnam L 6 Maxime. Ergo Grut. 7 mi 

sides P | uenias bis scriptum L semel VPBp \ metum P 9 
nunc pr. ss. L 15 expectant amici P 16 mane pau- 

lisper G | amici p 17 H odiosa P 20 sties P 21 habeat ca 
abeat Pithoeus \ sumul L \ .s. eamus add. Bp 22 atque eo at- 
qui Pithoeus \ isto pr. ss. L ista P 23 est~~- L 24 inp. 

L imp. VP 25 ist<? (e ex a) P 28 hoc nescio P 29 

hercle om. Bp \ hoc] hinc Canneg. 



— 27 — 

magis existimo. Sycof. Primum praeterita edicit. Si 
omnia cognoscis ; tum de futuris disserit. Qvek. Ma- 
gum hercle hominem tu narras: et consuli hunc non 
placet ? Sycof. Volo equidem ; sed paulisper non uacat. 
Qver. Age da operam amicis, nobis quoque similiter 5 
impera, si quid uoles. Sycof. Habeo gratiam; quoniam 
istud uultis ; fiat. Sed audite quid loquor: huius modi 
homines impostores esse. Qvee. Hem sodes, ipsud 
uolebam dicere. Certe ferulas non habet neque cum 
turbis ambulat. Sycof. Hahahe ; tales hercle consulere 10 
hic deberet homo curiosissimus. Saed. Verbis quantum 
uult ille fallat, plus de nobis non licet. Sycof. Si 
uobis ita uidetur, placeat ; ut ego hominem scisciter 
atque ut omnia perquiram non uno modo. Si mihi 
ille de omnibus respondere potuerit, sciatis uere hunc 15 
esse diuinum uel magum. Saed. Dixisti optime, sed 
eccum ipse hac praeterit. ita ut uolui contigit. Quanta 
in ingressu grauitas, quanta in uultu dignitas? Qvee. 
Adgrediamur hominem atque a publico seuocemus ; ut 
secreto disseras. 20 

QVBROLVS. MANDROGERVS. SYCOFANTA. II 3 

SARDANAPALLVS 

Qver. Salue Mandrogerus. Mand. Saluos esse 
uolo. Qvee. Tu quoque incolumis esto sacerdotum 



1 preterita o 2 recognoscis B agnoscis Orellius somnia 
cognoscit Scaliger \ Magum L V? Magnum PB 3 tu hominem P 

d 
4 non uacat] mane P 5 simileter L 7 q P 8 inp. LP? 
imp. V\ impostores] st ex rt pr. c. V\ ipsud VL % ipsu id P 
ipsud ex ipuid ni f. L 11 hic om. Mp 12 de nobis] gl. pro in 
uos R contra nos p 13 placeat P | scisciter (e ex u) P 

i _ 
14 mihi L michi P m// V 16 esse hunc Pp \ magnum P 

(et magum C) \ Sard in ras. V | et cum P 17 preterit co 

V 

20 disserat L disseras VBp disserant P | desunt nomina praeter 
Sardanaballys (sic) P | Sard.] litt. A syllabae dan in ras. V. 

21 Saluos esse uos uolo G Mp at uos^r. ss. P 22 post uolo uersus 
dimidia pars usque ad marginem textu carel P | incolomis PB, 



— 28 - 

maxime, quoniam laudaris ac diligeris plurimum merito 
tuo. Sycof. Scin tu Mandrogerus, quid ex te uolui- 
mus noscere? Mand. Quaenam? fortasse noui. Sycof. 
Consulere de quibusdam uolumus et cognoscere tuam 
5 insignem sapientiam. Mand. Non equidem constitue- 
ram 7 sed quoniam ita uultis, cousulite, ut respondeam. 
Sycof. Quaesumus, ut libenter nobis operam tuam 
impendas. Prolixa nunc disceptatione opus est. Mand. 
Dicite quid uelitis. Sycof. Primum ut exponas quae- 

10 sumus, quae sunt optima sacrorum genera uel cultu 
facilia. Mand. Duo sunt genera potestatum: unum 
est quod iubet, aliud quod obsecundat: Sic re- 
guntur omnia. Praeclarior maiorum potestas ; sed 
minorum saepe utilior gratia. Verum de maioribus 

15 neque mihi dicere neque uobis audire est utile. Ita- 
que si et inuidiam et sumptum euitatis, sperate ab 
inferioribus. Sycof. Quaenam ista sunt obsequia, qui- 
bus obsequi nunc oportet? Mand. Dicam celeriter. 
Tria sunt in primis: planetae potentes, anseres im- 

20 portuni et cynocefali truces. Has tu effigies omnibus 
in fanis et sacellis si intueri uel placare potueris, 
nihil est obstare quod possit tibi. Sycof. Illosne 
quaeso tu mihi planetas loqueris, numeris qui totum 
rotant? Mand. Ipsos nec uisu faciles nec dictu affa- 

25 biles, atomos in ore uoluunt, stellas numerant, maria 
aestimant, sola mutare non possunt sua. Sycof. Ego- 
met audieram, quod ipsi omnia gubernarent. Mand. 



2 uolumus JR 3 noscere] no pr. ss. P \ Quaedam Mittersh. 
8 inpendas LP imp. V | nunc] n JB | opus disceptatione est L ] 
disceptione C 9 Primu/ (s er., u ex u pr.) L 11 facil- 

lima p 13 s. Praeclarior — gratia f 18 "nunc ^obsequi V 
19 importuni LV inportum (sic\ P 20 cinocefali LP | effu- 
gies L effigies VP 21 intueri (ri in lacuna 4 litterarum) V 
intueare LP? unde inturare JDanaeus mitigare JDaniel J 

a 

placere P 25 in orbe Canneg. 26 estimant VP j 

sola ////// mutare (mutare bis fuisse scriptum uidetur) P 27 
gubernare eo correxi 



- 29 — 

Hahahe, hic si aliquid gubernari censes ; nescio ubi 
naufragium dixeris. Vbi rerum omnium penuriam 
esse norunt ; illic homines congregant. Summa est 
medella, uicissim alia ut euerrant loca. Messes hac 
atque illac transferunt diris tempestatibus omnesque 5 
fructus paucorum improbitas capit. Sard. Nonum tibi 
est transferri messes? Mand. Istis licet rerum omnium 
species atque formas ut libuerit uertere. Sed quot 
gradibus et transfusionibus ? aliud ex alio iubent. Tri- 
ticum ex uino subito fieri uideas ; uinum ex tritico. 10 
Iam flaua seges hordei facile efficitur ex quouis titulo 
et nomine. Mortales uero animas siue inferis siue 
superis addere nullus labor. Sard. Vides ergo tam 
potentes placari oportere? Mand. Hahahe ; paucis hoc 
licet ; sacraria istaec nimis superba sunt et sumptuosa 15 
maxime: si obaudire uultis ; exiguo uotum soli sacello 
soluite. Sycof. Et oracla istaec ubinam specialiter 
sunt expetenda? Mand. Vbi libet ; hac atque illac ; 
sursum deorsum ; in terra in mari. Svcof. Et quisnam 
infelix deprehendere aut adire possit haec tam uaga 20 
sidera? Mand. Adire non facile est ; abire impossibile. 
Sycof. Quam ob rem? Mand. Mysteria sunt in aditu 
diuersa et occulta ; quae nos soli nouimus: Arpyiae ; 
cynocephali ; furiae ; ululae ; nocturnae striges. Absentes 
hydris congregant ; praesentes uirgis submouent. Ita 25 



.n. 

3 non regant L non regant P n regant congregant (posterior 
uox pr. del.) V congregant Bp 4 medela PM | euertant VP euer- 

tati everrantDomieZ 2 | ac P 8 Sed] Sarb. ss.P \ quot VP 2 B 
quod LP l 9 interrogandi nota erasa V \ aliud] Mand. ss. P 
15 sumptuosa* Maxime si eo post maxime dist. Klinkh. 17 

Sycof. Et] Et er. P | oracla VP? oracl'a L oracula C j 
istaec] ista// P \ spetialiter co 18 expetenta (ss. d) 

V 19 in terra om. P l et in mari p | Ecquisnam Grut. 20 

uaria uulgo 21 facile co difficile Klintch. propter p. 30,, 1. 

1 
ego non addidi 22 auditu P 23 Arpigiae VP Arpigae 

,p>r. c. L 24 cynoeephali] capripedes al. in ras. V ubi se- 

quitur lacuna 3 litterarum 



— 30 — 

neque abesse lieitum est nec adire tutum. Turbas 
abigunt et turbas amant. Quid plura quaeris? Si te 
numina diligunt, ne tu quicquam hinc noueris. Sycof. 
Atqui sacerdos noster ; mysterium hoc iam displicet. 
5 De secundo illo genere anserino edissere atque expone ; 
si quid est boni. Mand. Isti sunt qui pro hominibus 
perorant ante aras atque altaria ; quibus cygnea sunt 
capita et colla. Reliquias edere mensarum solent. 
Isti sunt ariolorum longe fallacissimi ; tantum est ; quod 

10 uota hominum interpretantur et wale precemque dicunt ; 
sed responsa numquam eliciunt congrua. SARD.Hosne 
tu olores esse narras? ego in sacellis proxime anseres 
inspexi multos ; neminem uidi cygnum. magnis gutturi- 
bus capita attollunt ; alas pro manibus gerunt. Primum 

15 inter sese linguam trisulco uibrant sibilo. inde ubi 
sonuerit unus ; cuncti alas quatiunt diris cum clangori- 
bus. Mand. Non paruo explentur isti. Panem neque 
nouerunt neque uolunt ; hordea insectantur fracta et 
madida ; spicas nonnulli uorant. Quidam etiam polenta 

20 utuntur et carne iam subrancida. Sycof. En sumptum 
inanem. Mand. De istis quondam magnus dixit Tul- 
lius : ;; Anseribus cibaria publice locantur et canes alun- 
tur in Capitolio." Sycof. genus hominum multi- 
forme et multiplex! his egomet fuisse arbitror matrem 



1 licitum] est om. p | a//dere (u er.) P 2 Turbans P 1 f 
Quid plura querole ? co Querole del. KlinJch. (uid. infra), quaeris 
ego 3 ne/ (c er.) P | quicquam (c et m al.) V | hinc al. ss. P 

4 Atq; P 7 p/erorant (h er.) P | antae P 8 colla & capita 
(pr. c.) L 10 male libri uale Scaliger 11 eligunt libri 

8 

eliciunt Canneg. 15 lingua (al. s ss.) V lingua p | sybilo L 
16 s. Plautus in Querulo de anseribus: Cuncti — clangoribus 
Seruius ad Vergil. A. III 226 | sonuerit///unus (son er.) P | 

n 

quaiiunt (t pr. m., in locum s erasi) L \ cum] con V | cla/goribus 

r n 

(s er.) P 18 facta P 21 ianem P 22 Anseribus — 

Capitolio: Cicero pro S. Boscio c. XX § 56 | collocantur P [ 
ca/nes (r er.) V 



— 31 — 

Circen, Proteum patrem. Saed. Edepol neque isti 
placent. Cynocefalos nunc expone ; si meliores putas. 
Mand. Isti sunt ; qui in fanis ac sacellis obseruant 
uela et limina ; quibus a pectore capita sunt canina, 
alui dbesi, pandae manus: aeditui custodesque istos 5 
Hecuba quondam, postquam uere facta est canis ; Anubi 
nupta nostro latranti deo ; omnibus templis ac delubris 
semper denos edidit. Sic a pectore biformes ; infra 
homines, sursum feras. Itaque ubi ignotus precator 
templa petierit ; hinc atque hinc multisono cuncti la- 10 
tratu fremunt. Vt adeas ; tantum dabis ; ut perorare 
liceat ; multo plus dabis. Mysterium de religione fa- 
ciunt et commercium. Quae communia sunt et gratuita ; 
uendunt foris. Istis omnibus litandum: si paruo ne- 
queas ; at quanti queas. Respicite ad homines pote- 15 
statesque uestras et nobis ueniam date mihique credite: 
deus facilius aditur quam pro&e cognoseitur. Sycof. 
Actum est neque istos uolo ; nihilque inter omnia quae 
narrasti improbius puto. Sard. Felices uos qui non 
cynocefalos pertulistis. Ego autem ipsum uidi Cer- 20 
berum ; ubi ; nisi ramus aureus adfuisset ; Aeneas non 



1 circien p | protheuin co | patrem protheurii L 2 pla- 

n 

cet (pr. c.) L 4 et] ad Canneg. 5 alui des co aluides uno uerbo 
G alui densi JR aluidens i p albi dentes Rittersh., alui grandes 
Daniel auidae et uir doctus ap. Daniel. aluipedes Koen., alipedes 
Canneg., alui ohesi scripsi \ pro pandae al. in ras. curu§ habet V | 

ubi n 

aedituos Canneg. 6 ecuba co | an (ubi ss. al.) V 7 latrati 
(al. c.) L 8 sep M | denis (pr. c.) L 9 homimes L | 

u 
ignotos P . 11 orare P 13 commertium L | communia 

(o ex u) P 15 at Ij ut VEp aut P 16 mihi (om. que) 

C Mp 17 facili/us (f er. P | aditur] acbtur P (acbutur C) | 
prole LV prolem P j cognitur co ] prole cognoscitur Daniel 
probe c. Anonymus Leid. n. 501 probe colitur Daniel 2 aditur, 
Querole, quam cognoscitur Scaliger proles cognoscitur Canneg. 
pro te uel pro re cogitur Klinkh. quam pro templis ianitor 
Lennepius pro lite cognitor Wernsdorfius ,, 18 istum p 19 
poto L | Felices] Mandrogero tribuit Klinkh. 20 cinoce falsos 
JP | uidere malim Canneg. 21 Vergili A. FJ406. 



— 32 — 

euaserat. Sycof. Quid de simiis? Mand. Istae sunt 
quae futura scribunt, gesta quae uos dicitis, hominum- 
que fata leuibus uoluunt paginis. Non quidem peri- 
culosa haec animalia, sed molesta atque improba. 
5 Quas illic sannas, quos corymbos uideas, si nummos 
asperseris? Nam si insuper nuces et sorba dederis, 
omnem popellum ceperis. Sycof. Arpyias quaeso prae- 
teristi quae semper rapiunt et uorant. Mand. Istae 
sunt quae uota hominum obseruant atque honores 

10 numinum. Non solum sollemnia, uerum etiam ex- 
trabrdinaria requirunt et parentum debita. Si aliquid 
ad diem praesentatum non est 1 , cum tormentis exig- 
unt. Hac atque illac totum per orbem iuxta terras 
peruolant. Digitos ad praedam exacuunt curuis timen- 

15 dos unguibus. Semperque mensis aduolant, quod 
contingunt, auferunt, quod relinquunt, polluunt. Istaec 
prodigia alere quam nosse malo. Sed neutrum placet. 
Sard. Noctiuagas etiam praeteristi, celeres, capripedes, 
hirquicomantes. Mand. Innumerabilia sunt haec pro- 

20 digia, sed ignaua et uilia. Solum hoc est quod se- 
cuntur atque obseruant unice Panem deum. Sycof. 
Omnia sacra tute ipse improbasti: quaenam igitur 
praedicas? Mand. Quoniam simpliciter interrogastis, 
scitote inter istaec omnia nihil esse melius, quam ut 

25 aliqui fato nascatur bono. Qver. Et ita suspicamur. 



1 simiis] sim' P 2 gestaque quae Canneg. 3 paginis 
bis V 5 illac P | corimbos P colymbos .%. kvPlctsv(icct<x, sdl- 
tationes Scaliger ronchos ATurnebus \ nummos non asp. co non 
del. Klinkh. 7 pupillum co popellum Canneg. \ Arpigias L 

Arpygias (gias dl. m.) V Arp///gias (hi er.) P | quesb P 8 

uolant co uorant Klinkh. 9 H numinum P 10 sollempnia 
P .i. consuetudinarios gl. H 11 debitu X 1 12 pres. co 

c 
13 iuxta//terras P 14 predam m | exaguunt P 16 Istahec 
PEp 17 alere] ualere C 18 Noctiuagos CBp \ ISToctiua- 

gas // preteristi (etiam om.) P | preteristi co | celeres] & ss. P 
20 sequuntur LV Z secuntur F'P 21 deum] dra co domihi 

Daniel | atque ss. P 23 predicas co \ Mand om. P 1 | interro- 
gasti C 24 ista hec PB | omnia V 



- 33 — 

Sed fatum ipsum qualiter tandem coli uel propitiari 
potest? Mand. Dicam: genii sunt colendi, quoniam 
ipsi decreta fatorum regunt. Isti sunt placandi atque 
exorandi simulque, si qua intra aedes latet, mala for- 
tuna uincienda atque exportanda est. Qver. Pulchre 5 
edepol doces, sed ut facilius nunc sequamur omnia ; 
da nobis experimentum tuae potestatis et sapientiae. 
quoniam ea quae noueras narrasti, nunc ; si potes ; ea 
quae nescis dicito. Mand. Non equidem ex integro 
fieri istud potest. Tamen accipite pauca de quibus 10 
intellegatis cetera. Certe egomet neque mores neque 
facultates uestras didici. Sard. Certum est. Mand. Tu 
Sardanapalle pauper es. Sard. Agnosco, uerum tamen 
uereor, ne plures hoc sciant. Mand. Humili loco na- 
tus. Sard. Ita est. Mand. Ideo tibi contra regium 15 
nomen datum est. Sard. Ita aiunt. Mand. Homo es 
uorax ; petulans et calamitosissimus. Sard. Eho Man- 
drogerus ; numquidnam hoc sum precatus ; ut uitia 
enarres mea? Mand. Mentiri mihi non licet. Estne 
adhuc quod narrare me uelis ? Sard. Vtinam ne istaec 20 
quidem de me locutus esses! si quidem ulterius, haec 
amicis dicito. Sycof. Ego te Mandrogerus hoc exoro ; 
futura nunc mihi ut enarres ; et ea tantummodo quae 
sunt bona. Mand. Ego non possum nisi a capite 
exponere. Tu Sycofanta nobili et claro natus es loco. 25 
Sycof. Ita est. Mand. Ab initio nequam. Sycof. 
Etiam/ hoc confiteor ; manet. Mand. Damna te premunt. 
Sycof. Verum est. Mand. Periculum saepe tibi in- 
cumbit igni ferro flumine. Sycof. Pulchre edepol om- 



1 coli] in ras. colf P (coli uel om. C) 5 uinciendu P ] 

export.] ex al. ss. P ) "post est rasura P 9 nescitis P l 11 
intellegatis VLP 2 intellegas L x \ caetera LP 13 sardina- 

palle VP | Veruntamen L 14 sciat p 15 contra] .i. per con- 
trarium gl. L 17 calamita/sissimus (s post a er.) P \ Heo LP 
Eho V 18 suprecatus P 19 non om. P \ Estne VB Esne LP? 
20 adhuc aliquid quod Bp | ista et LV ista hec P 21 si quid u. 

r 

hoc Ganneg. f. si quid est 27 Dampna P 29 fero (al. c). V 

AtriitriiAEiA. 3 



— 34 — 

nia narrauit quasi qui mecum uixerit. Mand. Datum 
tibi est de proprio nihil habere. Sycof. Intellego. 
Mand. Sed de alieno plurimum. Sycof. Iam istud 
nobis sufficit. Nunc illud te quaesumus, ut etiam 

5 huic responsa tribuas homini minime malo. Mand. 
Ita fiat. Heus tu amice ? tun Querolus diceris? Qvee. 
Di te seruent, ita est. Mand. Quid horae nuncupa- 
mus? Sycof. Inter sextam et tertiam. Mand. Nihil 
fefellit, de clepsydra respondisse hominem putes. Hem 

10 quid igitur? Mars trigonus, Saturnus Yenerem respi- 
cit ; Iuppiter quadratus, Mercurius huic iratus, sol ro- 
tundus, luna in saltu est. Collegi omnem iam genesim 
tuam Querole. Mala fortuna te premit. Qvee. Agnosco. 
Mand. Pater nihil reliquit, amici nihil largiuntur. 

15 Qvee. Verum est. Mand. Vis totum audire? Vicinum 
malum pateris, seruum pessimum. Qvee. Agnosco om- 
nia. Mand. Vis et nomina seruulorum tibimet etiam 
nunc eloquar ? Qvee. Audire cupio. Mand. Seruus tibi 
est Pantomalus. Qvee. Verum est. Mand. Est alter 

20 Zeta. Qvee. Manifestum est. Sycof. sacerdotem 
diuinum. Mand. Visne adhuc amplius? scisne a me 
domum tuam ignorari? Qvee. Maxime. Mand. Porti- 
cus tibi est in dextra, ut ingrediaris, sacrarium e 
diuerso. Qvee. Ita sunt omnia. Mand. In sacrario 

25 tria sigilla. Qvee. Verum est. Man. Tutelae unum 7 
geniorum duo. Qvee. Iam iam comprobasti potestatem 



6 heus te M \ tun L tun V tu/ P ne (om. tu) Bp 7 dii m\ 
Qveb. Dii te — nuncupamus? Mand. Inter — tertiam. Syc. 
Nihil — putes Qver. Hem q. igitur? Mand. Mars etc. nescio 
quis in Danielis ed. altera \ orae p 8 sextam] secundam Da- 
niel marg. | tertiam] septimam KlinJch. | Mand. Nihil VPR 
Qver. Mhil i 1 Queroli nomen erasum L 2 9 cleps.] horolo- 

fium aquaticum gl. M | hominem respdndisse L 10 sqq. 

[ars — saltu est et Mala — premit Luitprandus Antapod. I 
c. 11 11 iupiter P | huic] tibi Liutpr. 13 te premit] te- 
pnit L 14 reliquid P 17 seru.] famulorum Bp 20 Geta 
Daniel hic et infra 23 ut] unde Canneg, 26 iamiam] iam CBp 
„f. iam tuam u Daniel in L adnotauit 



— 35 — 

ac disciplinam. nunc remedium promito. Mand. Tibi 
celeriter consuli potest et sine sumptu ac mora. Sa- 
crarium certe solum ac secretum est. Qver. Ita. Mand. 
Oerte nihil est illic conditum. Qver. Nihil praeter 
sigilla. Mand. Sollemnitas quaedam ibidem celebranda 5 
est, sed religio tecum omnes exclusit foras. Qver. 
Vt libet. Mand. Religio per extraneos celebranda est. 
Qver. Ita fiat. Mand. Se^ quosnam possumus nunc 
inuenire tam cito? optimum erat atque oportunum, 
isti si uellent operam nunc tibi dare. Qver. Quaeso 10 
amici, officium nunc et religionem impendite. Ego 
quoque, si opus fuerit, uobis operam praestabo meam. 
Sycof. Nihil quidem istinc nouimus, sed si ita facto 
opus est 7 fiat. Sard. Inhumanum est uotis operam 
denegare. Mand. Bene dicitis, ambo estis boni. Qver. 15 
Pro nefas, mene quasi ex consilio nunc solum fore. 
Hem Pantomale, celeriter iam nunc peruola et arbitrum 
uicinum nostrum, ubicumque iam nunc reppereris, us- 
que ad nos pertrahe. Sed noui egomet te: Vade iam 
nunc et cauponibus tete hodie colloca. Mand. Nescis 20 
Querole factum ac decretum mowentis rei? Qver. 
Quid igitur? Mand. Hora est synastria, istaec mihi 
placet. Nisi iam nunc aliquid geritur, frustra huc 
uenimus. Qver. Eamus igitur intus. Mand. Tu prae- 
cede ; nos tecum simxd. Hem quod exciderat: Estne 25 



1 promitte C | Vbi <o Tibi Daniel 3 Itast Ganneg. 

4 illi L illic VPBp \ preter LP 5 Sollempnitas P 6 

sed — excludit in ras. P | excludit PBp 7 est] e al. V 

8 Si LP? V* Se F 1 Sed scripsi \ quos iam Canneg. Si quos 
nunc possimus Klinhh. \ nunc ss. P 9 tam cito in ras. P | 
oport. co 11 impendite* Ego (arculo pr. m. coniuncta uerba) L 

h 

14 Inumanum (h al. ss.) V 15 naegare P 16 nunc VPB non 
L 17 patomale P | nunc iam P \ arbitrum] iudicem gl. B 

re 

18 repperis (pr. c.) L 20 Nescio P l 21 factum Ffatum Daniel \ 
ac decretum ss. P \ monentis rei 00 momentis regi Pifhoeus .i. 
imminentis gl. Bp mouentis scripsi 22 constellationaria gl. B \ 
Synastria istaec Pithoeus coniunxit \ Ista hec PB 23 placent 
P 24 intus (intu in ras.) P \ precede L 25 sumus co correxi 

3* 



— 36 — 

aliqua tibi arcula inanis? Qvee. Non una quidem. 
Mand. Una tantum est opus ; in qua lustrum illud 
exportetur foras. Qver. Ego et claues largior, ut in- 
clusa excludatur calamitas. Mand. Omnia sunt per- 
5 acta, quod bonum faustum felixque sit huic domui. 
Nos praesto sumus. 

n 4 PANTOMALVS SERVVS 

Pant. Omnes. quidem dominos malos esse con- 
stat, et manifestissimum est. Verum satis sum ex- 
pertus nihil esse deterius meo. Non quidem pericu- 

10 losus ille est homo ; verum ingratus nimium et rancidus. 
Furtum si admissum domi fuerit, execratur tamquam 
aliquod scelus. Si dest tui aliquid, uide ui continuo 
clamat et maledicit quam male. Sedile mensam lectuni 
si aliquis in ignem iniciat, festinatio nostra ut solet, 

15 etiam hinc quaeritur. Tecta si percolent, si confrin- 
gantur fores, omnia ad se reuocat, omnia requirit. 
hercle hic non potest ferri. Expensas autem rationes- 
que totas propria perscribit manu. Quidquid expensum 
non doeetur, postulat reddi sibi. In itinere autem 

20 quam ingratus atque intractabilis. Quotiens est autem 
antelucandum, primum uino, dein somno indulgemus: 
hinc primum est iurgium. Post autem inter somnum 
et motum necesse est ; ut sequantur plurima: Turba 
trepida, perquisitio iumentorum, custodum fuga, mulae 



2 opus// in P 3 Qver / Ergo P | Ergo ca corr. Daniel \ in 
clausa P 4 parata Grut. 5 sit. huic d. nos JR 7 Pant. Omnes 
FPant. om. LP 8 expertus//nichil (st er.) P 11 fuerit domi Bp 
12 destui L de | stui V destitui PBp destrui Daniel | uideat oa 
uiderit Bp \ si dest tui aliquid, uide ut scripsi 14 in inignem P 
I5quaeritur queritur .LP F | percolentj.i.sipluuiatransfundantur 

n r 

P | confringatur (pr. c.) L 17 ferri in ras. P feri V fieri 

p | Expaensas L x 18 proprias ss P \ quidquid V 20 est 
al. ss. P | .i. ante lucem surgendum gl. B 23 metum m 

temetum Daniel motum Klinkh. et Wernsd. 24 trepidatio 

Bittersh. 



— 37 — 

dispares, iuncturae inuersae, mulio nec se regens: hinc 
rwrsus noua in itinere culpa. Quando autem alius 
focit iter, paulisper patientia totum istud emendat et 
mora. At contra Querolus causam ex causa quaerit, 
aliud ex alio ligat. Moueri inutile carpentum non 5 
uult neque animal debile : continuo conclamat : „Quare 
istud non suggessisti prius?" quasi ille prius uidere 
hoc non potuerit. iniqua dominatio. Ipse autem 
si culpam fortassis aduertit, dissimulat et tacet et tum 
litem intendit, quando excusatio nulla iam subest, ne 10 
postea succurrat illud: „iam uolebam facere", „iam 
uolebam dicere". iam, quotiens ultro citroque extrudi- 
mur, necesse est remeare ad diem. Atque, ut agno- 
scatis penitus artem bominis pessimi, unam semper 
ultra iustum nobis largitur diem, ut ad praescriptum 15. 
reuertamur. Nonne iste irarum causas quaeritat? Nos 
autem semper quiequid libet, aliud alio fuerit tempore, 
illam nobis specialiter diem tribuimus qua redituri 
sumus: Itaque dominus, qui falli sese non uolt neque 
decipi, quem Kalendis uelit adesse ; redire iubet pri- 20 
die. Illud autem quale est ; quod temulentum execratur 
atque agnoscit quam cito? modum qualitatemque uini 
in uoltu et labiis primo conspectu uidet [falli se pror- 



1 muersae (i in ras.) P | nec mulas nec se Orellius | huic 
rei prorsus co hinc rursus KlinJch. 2 itinere (e in ras.) P | 

aliud fuit. sit co fit uulgo alius facit iter Klirikh. 3 et om. 

o) add. Klirikh. 5litigat Ganneg. \ moueri weZnouare Mittersh. 

u 

6 continuoque clamat co correxi 8 iniqua] q seua (jn 
ras. excepta ua syllaoa) V 9 tum] cum p 10 litem in- 

tendit] licet tendit P 11 iam uolebam dicere om. P 14 artem 
VP . . . em L euanuerunt priora, ar adscripsit m. s. XVII, 

u 

uel mentem Daniel 15 largiter P \ causas om. P 16 quae- 
rit P 17 quicquid] quic in ras. P (quidlibet C 2 ) 19 simus 
p uult co 20 post pridie lacuna sex litterarum extremo in uersu 
V 21 quale om. P \ temolentum (v pr. ss.) V\ exsecratur P 
23 uultu oo at o ex u pr. L | s. Falli — solent uncinis inclusit 
Klirikh. I se ss. P 



— 38 — 

sus non uolt neque circumueniri ; ut solent]. Quis- 
quamne huic possit bene aut seruire aut obsequi? 
calidam fumosam non uolt neque calices unguentatos. 
Quaenam hae sunt deliciae? urceolum contusum et 
5 infractum, oenophorum exauriculatum et sordidum ; am- 
pullam truncam rimosamque depstis fultam cerulis non 
simpliciter intuetur: bilem tenere uix potest. Iam 
excogitare nequeo ; quid sit quod tam prauis placere 
possit moribus. Vinum autem corruptum tenuatum- 

10 que lymphis continuo intellegit. Solemus etiam ui- 
num uino admiscere: Numquid adultermum dici hoc 
potest, cum lagoena uetere castrata suco rursus com- 
pletur nouo? Etiam hoc Querolus crimen indignum 
putat et ; ut est nequitia, suspicatur hoc statim. Ipsum 

15 etiam pauxillum argenti leuibus twnsum tympanis 
limari commutarique semper credit, quia factum est 
semel. Quantula est autem discretio? In argento 
certe unus est color: Nam de solidis mutandis mille 
sunt praestigia. ;; Muta remuta" facimus, et hoc mu- 

20 tari non potest. Has saltem distingui non oportet 
tam gemellas formulas. Quid tam simile quam soli- 
dus solido est? Etiam hic distantia quaeritur in auro: 
uoltus, aetas et color ; nobilitas ; litteratura ; patria ; 



1 uolt LVP uult R [ circumuerit (dl. niri ss.) P 3 uolt] o ex 
u pr. L 1 ul' patenam mg. al. add. P 4 contunsum G 5 yno- 
forum <io 6 limosam co correxi | densis co correxi 7 bilem] .i. 
amaritudinem fellis gl. E 9 moribus possit Bp \ Vnum LV? 
Vinum P 11 Nunquid V \ adulterium <o correxi | hoc om. C 12 

r 

lagena JR \ suco///rus' (r al. ss.) P | suco] .i. uino M sacco JRit- 
tersh. : sic Plimus XVIIII 53 inueterari uina saccisque castrari, 
item XXIII 45 XIIII 138 13 conpl. V | hoc om. P | cnmen 
(ri in ras.) P 14 & ut LV? & om. P 15 paxillum L \ 

h 
tensum co tunsum Wernsd. \ tipanis P triumphanis (gl. .i. foliis) 
Mp 18 solidis] i. nummis uel denariis M \ millae L 19 

mutars muta p \ facimus] .i. dicimus gl. E facinus Ganneg. | et 



hoc] .s. argentum E 20 saltim F 1 saltem LV 2 P | portet P 

23 uoltus] o ex u pr. V \ color] or ex ur pr. L 



— 39 — 

grauitas usque ad scriptulos quaeritur in auro plus 
quam in homine. Itaque ubi aurum est ; totum est. 
Hoc ante Querolus ignorabat, sed mali perdunt bonos. 
Ille autem arbiter ; ad quem nunc eo ; quam sceleratus 
est homo! seruis alimenta minuit, opus autem plus 5 
iusto imperat. Inuerso hercle modio si liceret ; turpe 
eliceret lucrum. Itaque si quando isti casu uel con- 
sulto se uident, tunc inuicem sese docent. Et tamen 
hercle, ut omnia dicantur : si necesse est ; malo meum. 
Adhuc ille noster qualiscumque est ; tamen auarus non 10 
est in suos. Solum illud est quod nimium crebro 
uerberat semperque clamat. Itaque illis ambobus deus 
iratus sit. Et non sumus tamen tam miseri atque 
tam stulti ; quam quidam putant. Aliqui somnulentos 
nos esse credunt ; quoniam somniculamur de die. Nos 15 
autem id facimus uigiliarum causa ; quia uigilamus 
noctibus. Famulus qui diurnis quiescit horis, omni 
uigilat tempore. Nihil umquam melius in rebus hu- 
manis fecisse naturam quam noctem puto. Illa est 
dies nostra; tunc aguntur omnia. Nocte balneas adi- 20 
mus ; quamuis sollicitet dies. Lauamus autem cum 
pedisequis et puellis: nonne haec est uita libera? lu- 
minis autem uel splendoris illud subornatur ; quod suf- 
ficiat ; non quod publicet. Ego nudam teneo ; quam 
domino uestitam uix uidere licet. Ego latera lustro ; 25 
ego effusa capillorum metior uolumina ; adsideo am- 



1 scripulos C 3 querulus L | Sed et mali C 5 mi/nuit 

.e. 

{i ex u) L 6 sci P | liceret co liceret P eliceret Daniel 7 

u 

casu] a ex u L 12 uerberat ex uerberett pr. L 13 simus 
(pr. c.) L | atque stulti (tam om.) Ep 14 somnulentos m 

o 
somnolentos JR 17 nactibus (pr. c.) V | Eos qui de nocte 
uigilant non est mirum" Et de die somniculari f 18 tempore 
(om. omni) KlinJch. | unquam V 21 lauamur Bp 22 pe- 

dissequis LP? pedisequis V 23 plendoris L \ quod ra non 

quod Ep 24 plublicet L 25 domino] domi P 26 ef- 
fossa Ep | adsideo//ampl. P 



— 40 — 

plector, foueo foueor: Cuinam dominorum hoc licet? 
illud autem nostrae felieitatis caput, quod inter nos' 
zelotypi non sumus. Furta omnes facimus, fraudem 
tamen nemo patitur, quoniam totum hoc mutuum est. 
5 Dominos autem obseruamus atque excludimus, nam 
inter seruos et ancillas una coniugatio est. Vae illis 
apud quos domini uigilias multam in noctem pro- 
trahunt. Tantum enim seruis de uita abstuleris, quan- 
tum de nocte abscideris. Quanti sunt ingenui, qui 

10 transfigurare sese uellent hoc modo, mane ut domini 
fierent, serui ut uespere. Numquicfomm tibi Querole 
opus est 7 ut ; cum istaec omnia, nos exercere tua, ut 
tributum, cogites? Nobis autem cotidie nuptiae nata- 
les ? ioca dibacchationes, ancillarum feriae. Propter 

15 hoc quidam nec manumitti uolunt. Quis enim tantam 
expensam tantamque impunitatem praestare possit li- 
bero? sed nimium hic resedi. Meus ille credo iam 
nunc clama&it, ut solet. Fas erat me facere quod 
praecepit, id est ut ad sodales pergerem. Sed quid- 

20 nam hic fiet? accipienda et mussitanda iniuria est. 
Domini sunt ? dicant quod uolunt; quam diu libuerit^ 
tolerandum est. Di boni numquamne indulgendum 



3 zelotipi co 4 partitur p 4 obseramus Mittersh. \ exclu- 
dimur p 6 seruos] o ex u pr. L \ Ve LP 9 quanti enim 

V 

sunt JRp | ingenii P 11 ut/uespere (s er.) P \ uesperi M | num- 
quam libri Numquidnam Orellius Numquid uel Namque Klirikh. 
12 ut cum] tecum Daniel cum om. Bp | ista liec Rp \ exercemus 
Laniel in L adscripsit | tu aut L V tu aut PJR 13 tu attributum c. 
Klinkh. tu ad tributum c. Daniel l. I, et in notis tu tantum tr. 
c. Wernsd. alia uid. ap. Orellium ut, cum istaeo omnia (sc. 
exercemus), nos exercere tua ut tributum (sc. est) cogites scripsi \ 

e h 

cogitas P 14 iocandi bacch. p dibacationes (h al.) V dibat- 

h 

cationes P dibach. L \ Propter om. P 15 „in hoc loco parum 

s 
quid deest" p ] Qui (s al. ss.) V 16 inpun. P 18 clamauit c* 

P 
clam. ex clem. pr. L clamabit Daniel \ qd , c§pit (pr. p ss.) L 
19 id est] i<i P 22 dii <a \ boni ex bona L 



_ 41 — 

est mihi quod dudum peto, ut rfominus ille durus et 
dirus nimis agat ex municipe aut ex togato aut ex 
officii principe? quam ob rem istud dico? quia post 
indulgentiam sordidior est abiectio. Quid igitur optem, 
nisi ut faciat ipse ; quod facit? Yiuat ambitor togatus, 5 
conuiuator iudicum, obseruator ianuarum, seruulorum 
seruulus, rimator circumforanus, circumspectator calli- 
dus ; speculator captatorque horarum et temporum, 
matutinus meridianus uespertinus. Inpudens salutet 
fastidientes, occurrat non uenientibus utaturque in 10 
aestu tubulis angustis et nouis. 

MANDROGERVS. QVEROLVS III 1 

Mand. Depone ab humeris Querole pondus tam 
graue. satis factum est religioni, quod tute ipse malam 
fortunam portasti foras. Qvee. Mandrogerus, fateor, 
numquam fieri posse hoc credidi. Potentiam tuam et 15 
religionem ipsa res probat. Arcula istaec iam dudum, 
ut a me introlata est, quam leuis mihi soli fuit ; et 
nunc quam grauis est duobus? Mand. Nescis nihil 
esse grauius fortuna mala? Qver. Edepol noui et 
fscio. Mand. Di te seruent homo, mihi ipsi hoc 20 
praeter spem uenit, quod laudas modo. Nullam 
umquam domum sic purificatam retineo. Quicquid 
erat calamitatis egestatisque , inclusimus. Qver. 
Miror hercle unde pondus? Mand. Enarrari subito 
hoc non potest; ceterum solet euenire, ut istaec ca- 25 

1 ut oms L ut // ms V ut ms PBp ut omnis Daniel ut do- 
minus scripsi | et dirus] sit diues Canneg. 2 aut co agat Klirikh. 
3 illud Mp 5 an patiatur? | ipse om. p 6 iudic/um (i er.) P 
7 circumspector C 8 spectator P (ubi t pro 1' positum su- 

spicor) | capitor V 1 9 Inp. LV? Imp. P | salutat L 10 

fastidiantes L | nonl non in P | utatorque P || solum MANDRO- 
GERVS P | post QVERVLYS interstitium X Utterarum V 15 

h 

Nunquam V | hoc al. ss. P 16 istaec (h al. ss.) P ista haec 
U 20 Dii VP Di L j preter m 21 spem] rpr P | uenit 

ex euenit factum uidetur L 23 includimus P 25 caeterum 
L | ista hec P ista h§c B 



— 42 — 

lamitas moueri multis non possit iugis. Iam istinc. 
Ergo ministri nunc mei lustrum istud in fluuios da- 
bunt. Tu autem monita quae iam nunc dabo sensibus 
imis cape: Mala haec fortuna quam abstulimus redire 
5 temptabit domum. Qvee. Nec di sinant, una sit illi 
istaec et perpetua uia. Mand. Triduo ergo istoc peri- 
culum tibi est ; ne haec ad te redire temptet res mala. 
Tu igitur uniuerso hoc triduo domi clausus esto nocte 
ac die. Nihil de domo tua foras nunc dederis nihil- 

10 que intra aedes recipias. Vicinos cognatos amicos 
omnes tamquam profanos respue. Ipsam bonam for- 
tunam clamantem pulsantemque hodie nemo audiat. 
Exacto autem hoc triduo illud domi non habebis, quod 
ipse ex ipsa excluseris. Abi ergo intus. Qvee. Ego 

15 uero ac libens, dum tantummodo inter me ac fortunam 
meam solum paries intersit. Mand. Celeriter hinc te 
abige. Hem Querole fortiter claude nunc fores. Qvee. 
Factum est. Mand. Seras et catenas adhibe. Qvee. 
Tamquam pro memet fecero. 

III 2 MANDROGERVS. SYCOFANTA. 

SARDANAPALLVS 

20 Mand. Pulchre edepol res processit. Inuentus 

spoliatus clausus est homo. Sed ubinam ornam re- 
spicimus? uel ubi arculam istam confringemus atque 
abscondemus, ne furtum indicia prodant? Sycof. 
Nescio edepol nisi ubicumque in flumine. Saed. 



1 istinc] .s. efferantur gl. B 3 non ita quae LV? monita 
quae P monitaq, B 4 Mala om. P | Mala a ex corr. pr. L 

p 
5 temtabit (p pr. ss.) V \ dii a> \ iUi i in ras. pr. L 6 istaecr 
om. P ista nec B | istuc ex istoc pr. L et istoc VPBp 7 

nec P 9 foris co foras Bittersh. 10 amicos cognatos Bp 

12 pulsantsem L 1 13 hoc om. p | non om„ al. num ss. P 

14 ipse om. Bp \ exclu/seris (s er.) L 16 hunc co hinc te 

Canneg. 17 abege V 1 an abi ergo? || solum MANDRO- 

GERVS P 20 P/ulchre V 21 homo //////// Sed ubinam 

(Sed ubinam bis scriptum erat) P 23 absc/demus pr. c. L 



— 43 — 

Credis Mandrogerus? prae gaudio ornam illam inspi- 
cere non ausus fui. Sycof. Neque ego. Mand. Atqui 
hercle ita facto opus fuit, ne mora suspicionem affer- 
ret. Sycof. Verum est. Mand. Primum fuit, ut in- 
ueniretur: istud iam sequitur, tutum est. Sycof. Quic- 5 
quid libet narres, Mandrogerus, recedamus qualibet. 
Ego autem non credam mihi, nisi aurum inspexero. 
Mand. Neque ego. simuZ pergamus. Sycof. Hac atque 
illac, tantum ad secretum locum. Mand. Pro nefas, 
uiae omnes seruantur, ripae frequentantur. Pergamus 10 
quocumque celeri. 

PANTOMALVS ET ARBITER IHI 1 

Arb. Hem Pantomale, domi quid agitur? Vester 
ille quid facit? Pant. Quod nosti male. Arb. Ergo 
queritur? Pant. Non plane, ita sit nobis incolumis 
atque propitius. Arb. Atqui hercle solet esse ingratus. 15 
Pant. Quid uis fieri? sic res babet: caelum numquid 
aequaliter administratur ? sol ipse non semper nitet. 
Arb. Bene ? Pantomale noster, tandem pro dominis 
solus qui haec dictitas. Pant. Eadem dico uobis ab- 
sentibus praesentibusque. Arb. Credo, nam semper 20 
noui te bonum. Pant. Tu nos bonos ac semper felices 
facis, qui nostrum illum bene mones. Arb. Feci et 
facio semper. Pant. Vah^ utinam ille mores seruaret 
tuos essetque apud nos tam patiens atque indulgens, 
quam tu cum tuis. Aeb. Non agnosco haec Pantomale 25 
suffragia, nimium nosmet praedicas. Pant. Edepol nos 



1 illam in ras. pr. L 2 Atque herche P 3 suspitio- 

um 

nem L \ a/ferret (prius f in ras. pr.) L 4 Ueritm (um al. ss.) 
P | est om. P 1 5 Istud quod iam Mittersh. 6 narras Bp \ 
mandro (gerus al. ss.) P \ secedamus Klinkh. 7 intellexero 
(spe ss. al.) P 8 dissimulo o simul scripsi 10 frequen- 
tantur VPB frequentur L \\solum ARBITER P 14 quae- 

ritur (o 15 Akb. in ras. P 16 num (quid pr. ss.) L 22 
Fffici & P 23 Vach P 26 predicas L 



— 44 — 

omnes scinms et laudamus plurimum. Vtinamqne illa 
tibi omnia eueniant, quod nos optamus seruuli. Aeb. 
Immo tibi! hercle pellibus ossibusque uestris eueniat, 
quicquid optasti mihi. Pant. Ah cur ita suspicaris? 
5 num quidnam in aliquo nos grauas? Aeb. Non, sed 
quia uobis naturale est odisse dominos semper 
sine discrimine. Pant. Male imprecamur multis, 
verum est ? et saepe et libere ; sed illis sycofantis et 
maliloquis, quod nosti bene. Aeb. Age iam credo. 

10 Sed quidnam tu dominum facere aiebas? Pant. 
Rem diuinam coeperat. Magus praesto erat cum mi- 
nistris. Intus omnes tunc ibant simul. Aeb. Quid- 
nam est hoc quod fores clausas uideo? credo diuinam 
rem gerunt. Euoca illinc aliquem. Pant. Hem Theo- 

15 eles ; hem Zeta! aliquis huc adsit cito. Quidnam esse 
hoc dicam? Silentium est ingens, nemo est. Aeb. So- 
lebant non ita somniculari ianitores ista in domo 
Pant. Credo hercle, religionis causa ab importunis 
cautio est. Eamus huc ad psewdothyrum quod nosti 

20 bene. Aeb. Quid si illic clausum est? Pant. Ne uere- 
are me duce. Noster ille est aditus; claudi, non in- 
tercludi potest. 

MANDROGERVS. SYCOFANTA ET SARDANA- 
ini 2 PALLVS. QVEBOLVS 

Mand. me miserum. Sycof. me infelicem. 
Saed. me nudum et naufragum. Sycof. magister 



1 Utinamque //// illa "(ita er. uidetur) L 2 quod] q/ P 
3 ossibus (que om.) G 4 ah V Ha LP 5 Non om. Bp 

7 Male p inprec. (p in ras.) P mala Klinkh. 8 sepe co | sicof. 
P 9 maliloquus p | quod] quos Canneg. 11 accoeperat P 
(occoeperat C) 13 quod om. P | clausas] al. ee ss. P 14 
rem diuinam Mp | theodes P 15 cito ex ticto P 18 in- 

port P i .i. cauendum est Donat. in Terent. in L adscriptum 
(gl. ni f. libri R) 19 ad psedothirum LV at psed pr. c. V 
adipse dochirum P ostium remotum a publico gl. B \ quod 
VMp quam LP? 21 ducere Bp | est ille p I interclaudi P 

solum MANDEOGERVS P QVEROLVS addidi 



— 45 — 

Mandrogerus. Sard. Sycofanta noster. Mand. 
Tpater Sardanapalle. Sard. Sumite tristitiam, miseri so- 
:dales, cucullorum tegmina. plus est hoc quam hominem 
perdidisse, damnum uere plangitur. Quid agitis nunc 
potentes? quid de thesauris cogitatis? aurum in cine- 5 
rem uersum est. Vtinamque totum sic iieret aurum: 
magis essemus diuites. Mand. Depone pauper inane 
pondus, lacrimas demus funeri. fallax thesaure, ne 
te ego per maria et uentos sequor. Propter te feli- 
citer nauigaui, propter te feci omnia. Mathesim et 10 
magicam sum consecutus, ut me sepulti fallerent? 
aliorum fortunam exposui, fatum ignoraui meum. Iam 
iam omnia recognosco uaria haec phantasmata. Erat 
hic plane bona fortuna, sed alteri debebatur, non 
mihi. Nostra haec mutauere fata 7 thesaurum nos, 15 
sed alienum, inuenimus. Quaenam est haec peruersi- 
tas? Numquam ego fleui meum, nunc plango alienum. 
Et te Querole iustus non tangit dolor? Sard. cru- 
dele aurum, quisnam te morbus tulit? quis te sic ro- 
gus adussit? quis te subripuit magus? exheredasti 20 
nos thesaure: quowam redituri sumus tot abdicati? 
quae nos aula recipiet? quae nos olla tuebitur ? Mand. 
Accede amice, aulam iterum atque iterum uisita. Sycof. 
Aliam spem quaerere amice poteras, haec iam non 
calet. Mand. Perlege quaeso iterum titulum funeris 25 
atque omnem scripturae fidem. Sard. Quaeso inquam 
sodes, funus egomet quodlibet contingere nequeo; nihil 



& sardinapalle F 1 sardapalle (na al. ss.) P | Svcop. sumite 
M | Sume ^ite dl. ss.) V \ sodoles P 3 cucull.] .i. uiatorum B 

"" o 

7 esse (m' pr. ss.) L | paulisper Bittersh. 9 ego] g B \ sequar 
Bp 11 tonsetututus L 13 iam semel C i omniao m. P 

uana Orellim \ fantasmata ca 14 fortona L I alte (ri ss. pr.) L 

e 

debobatur P 15 facta P 16 est haec VPBp haec est L 

20 exheredasti] edasti in ras. V 21 quoniam a> quo i&m Grut. 

t n 

quonam Daniel 22 tu/e///bit (post tu litt. t er.) P 25 fue- 
ris P 



- 46 — 

est quod metuam magis. Sycof. Meticulosus homo es,, 
tu Sardanapalle; ego perlego: trierinus* tricipitini - 

FILIUS" CONDITUS' ET* SEPULTUS' HIC* IACET Hem me 

miserum, hem me miserum. Mand. Quidnam tibi est? 
5 Btcof. Anima in faucibus: audieram egomet olere au- 
rum ; istud etiam redolet. Mand. Quomodo? Sycof, 
Claustrum illud plumbeum densa per foramina diris 
fraglat odoribus. Numquam ante haec comperi aurum 
sic ranciscere. Vsurario cuilibet faetere hoc potest. 

10 Mand. Quisnam cinerum est odor? Sycof. Ille pretior 
sus atque tristis, cultus quem poscit miser. Mand, 
Honorifice hoc bustum tractatum apparet, cuius adhuc 
sic redolet dignitas. Sycof. Ego istaec non pertulis- 
sem 7 si recinenti ac monenti credidissem graculae. 

15 Sard. Ego in laqueos non incidissem ; si monita curti 
seruassem canis. Mand. Et qualiter te admonuit? 
Sard. Egredienti mihi ad angiportum suras omnes 
consc^dit. Mand. Ytinam tibi crura ipsa eneruasset, 
ne umquam inde mouisses pedem. Euclio funeste, 

20 parumne uiuus illusisti? ne defunctus desines? et quid 
ego non merui qui agelasto illi et perfido fidem ac- 



1 Meticulosus V 1 Metuculosus LV*P 2 sardinapalle F 1 | 
tricipini M 3 hem me miserum semel P 4 hem] heu 

Mittersh. 5 Sabd. <o Sycof. KUnJch. | faucibus] heret 

ss. al. P 6 istud B 7 duris PMp 8 fraglat (ra- 

surae super r et 1) V flagrat LP fragrat Mittersh. \ Nun/quam 
V | ante hec in ras. P 10 est odor in ras. pr. V | pre- 

ciosus LP 13 ista haec M 14 credissem (di ss. al.) P j 
grac.] nomem uxoris suae gl. Mp 15 Ego om. Mp \ non al. 

a 

ss. P | monit V 16 ammonuit M 17 angniportum P \ su- 

res P 18 conscendit LV consci//dit P j tibi' pr. ss. L 19 
o 

euclie (pr. c.) V 20 illusti (si pr. ss.) P \ desinens co desines 
CMp desinas Klinkh. \ Hei quid Grut. ecquid Orellius 21 

quij q P qui post agelasto legitur p | post qui interposita sunt 
in oa haec uerba: agelastus est sine ius minimo stans. (legatus 
est P sine risu G JDaniel) deleta quidem al. m. in VP, Da- 
nielis ni f. manu in L Sed nescio an his sublatis lacuna sit 
statuenda post qui 



_ 47 — 

commodaui. et en fortunas meas in ipso risit exitu. 
Sycof. Heia quid nunc facimus? Mand. Quid autem ; 
nisi quod dudum diximus, ut nos saltem de filio eius 
Querolo ulciscamur probe? atque illum, quoniam est 
credulus, mirificis lu&amus modis? Aulam illi per fe- 5 
nestram propellamus clanculum, ut et ipse lugere in- 
cipiat, quem nos iam dudum plangimus. pedetemptim 
accede atque ausculta, Querolus quid rerum gerat. 
Sard. Consilium placet. Mand. Accede edepol, sed 
urbane respice. Sard. Attat quid ego uideo? Omnes 10 
nunc intus homines fustes et uirgas tenent. Mand. 
Credo etlepol isti malam fortunam exspectant creduli. 
accede atque homines miris terrifica modis: malam 
illam dicito esse te et comminare tamquam in aedes 
inruas. Sard. Io Querole. Qver. Quis tu homo es? 15 
Sard. Fores celeriter uide. Qver. Quam ob rem? 
Sard. Vt domum rursus ingrediar meam. Qver. Hem 
Zeta ; hem Pantomale, hac atque illac obsistite. Sard. 
Hem Querole. Qver. Quid rogo nomen tu uocitas 
meum? Sard. Ego sum tua fortuna, quam redituram 20 
praedixit magus. Qver. | Abi hinc ocius mala fortuna, 
quo te sacerdos detulit. | Abscede hinc ; ego hodie for- 
tunam non recipio nec bonam. Mand. Heus tu Syco- 



1 et] hei Grut. en Wemsd. et en ego qui Klinkh. \ risit ex 
ridet ni f.P 2 Eia B 3 saltim P 4 querolo P 5 

t 
laudemus co ludamus Pithoeus 6 propelamus P 1 8 auscula 
P 9 Mand. accede {cum interstitio) L \ sed turba ne Canneg 
11 Mand. Crede (cum interstitio) L 12 Crede LV Credo P 

r 
15 ruas (in om.) P | 16 (o cum apice) L 16 uides eo uide 

Klirikh. sodes Canneg. uidues uel foras c. uadas Wernsd. | Quam- 
obrem] litterae uamobr in ras. P 17 mea (a ex u) V 18 
post Obsistite in co secuntur uerba Abi— detulit, quae ex Klirik- 

a 

hameri sententia post magus u. 21 traieci 20 tu (a pr. ss) L 
21 predixit co | potius libri ocius Orellius 22 Abscede hinc 

c 

del. Klirikh. 23 recipio VPEp recipiam L | ne (pr. c) L 



- 48 - 

fanta ad ianuam istam homines seuoca ; dum ego 
bustum hoc per fenestras ingero. Sycof. Aperite hanc 
ianuam. Qver. Omnes celeriter huc accurrite. Mand. 
Ecce tibi thesaurum Querole ; quem reliquit Euclio. 
5 Talem semper habeas, talem relinquas filiis. Omnia 
sunt perfecta, nos hinc ad nauem celeriter ; ne quod 
etiam nunc subito hic nobis nascatur malum. Sard. 
Ah quid hodie acciderit, subeundum est. Tantum re- 
curram huc paululum: perdidi mysterium, nisi ipse 

10 Qmeroli uerba audio. homo est autem et credulus et 
formidolosus plurimum. Qualiter nunc ille exhorrescit 
mortuum? Admouebo aurem hac leuiter. hem quidnam 
ego audio? Omnes intus gaudent ; tripudiant, nulla 
spes mihi est. auscultabo iterum: actum est ; felicitas 

15 ad istos uenit ; nobis ergo nobis male. Omnes intus 
saccos capsas scrinia requirunt ; aurum isti tractant ; 
solidi intus tinniunt: heu me miserum. Vita erat ; 
ubi nos mortem putabamus esse conditam. Erraui- 
mus misere, sed non simpliciter; errauimus set non 

20 semel. metamorphosis hic agitur: bustum abstulimus ; 
aurum abiecimus Sed quid ego? nunc solum hoc 
restat [nunc] mihi ut pro fure iam nunc tenear. Ibo 
ad coniuratos meos ; ne tantum facinus uerumque funus 
solus egomet defleam. 

V 1 LAR FAMILIARIS 

25 Tandem urna peperit auri grauida pondera, uilis 



1 hanc ad ianuam P (ad hanc ianuam C) | sta co (ss. pr. 
L) istam ego | seuoctc (tc pro a) L euoca R l 3 celeriter om. 
C 4reliquid P 8ah FhaiP | quod C quicquid Bp 11 exor- 
rescit P exhorrescet Grut. 13 Omnes /////// saccos (uocis 
erasae prima Uttera g erat) P 19 miseri ro misere ego j et 

non (o set scripsi 20 metamorforsis V 21 ego nunc? jB 

nunc del Pareus nonne Canneg. 22 nunc mihi m nunc deleui, 
at fort. leg. nunc solum hoc restat unum mihi j Ibo] ideo E 
24 egomet solus P LAR FAMILIARIS LV om. P 25 

grauia Klinkh. \ pondere Daniel 2 



— 49 — 

que inater grande puerperium dedit incligna quae 
frangeretur. Tanta hoc non - meruit fides. Magna 
plane aula et memorabilis uno atque eodem tempore 
domino fidem persoluit, furtum fecit furibus. sa- 
piens Euclio, nos iactantes non sumus. thesauruin 5 
seruasti uiuus, liberasti mortuus. Omnes itaque ho- 
mines nunc intellegant neque adipisci neque perdere 
ualere aliquid, nisi ubique faueat totum ille qui potest. 
Quantum ad personam Queroli spectat, perfecta iam 
sunt omnia. Secl Mandrogerontem illum furem ac 10 
perfidum nunc inlaqueari uolo 7 qui ubi primum hoc 
audierit remque omnem agnouerit, continuo rediturus 
est ; ut thesaurum diuidat. Codicillos etiam proferre 
audebit, quibus ita coheres scriptus est, . si aulam 
Querolo sine fraude ostenderet. Quid huic merito 15 
eueniat, nisi quod iam nunc fiet? ferat quod facere 
uoluit, nam quod fecit nostrum est. 

QVEROLVS. ARBITER ET PANTOMALVS V 2 

Qvek. arbiter iamne credis quod uidisti modo? 
Arb. Edepol credo et scio. Qver. Quid tu Pantomale 
dicis? Pant. Quid ego dico nuuc fieri? queri ut post 20 
hac desinas. Qver. Mens mihi gaudio est confusa. 
Quid primum? stupeam an gaudeaim consiliumne senis 



1 pueperium P post h. u. Pantomal' rubro additum P 

u 
2 frangerentur P 6 uiuis P 8 aliquem Klirikh. \ ubi (q. 
ss. pr.\ L ubi codex Sti Victoris | foueat P faueant Ep 9 

\ u 

queroli VPE queruli L 10 mandrogero ante P (Mandroge- 
rum ante C) \ ac fidum (per ss. pr.) P 11 inlaq. VPE illaq. L 
13 codicellos E 14 coberes P cohaeres LV \\ personarum notae 
desunt omnes P 18 deest P 19 post Edepol interstitium 
dimidii uersus P 20 Q. e. nunc dico P | inter dico et fieri 

interstitium 14 uel 16 litterarum P | fieri a> fieri? E fleri Da- 
niel flere uel queri Eittersh. hoc ipsum post fieri interposui. 22 
primum] mum in ras P \ et libri at & (ss. al. an) V 

AULULAEIA. 4 



■— 50 - 

nostri an diuinitatis? Arb. Inprimis dbnum diuinitatis; 
nam si ad hominem respiciendum est 7 facile intelle- 
gitur et apparet furem tibi plus profuisse quam pa- 
trem. Qver. Quid de memet censes, qui tam tarde 

5 agnouerim fragmenta urnae illius, quam iamdudum 
noueram? Arb. Ego mihi non credideram, nisi quod 
ilico inspexi locum terramque motam ante hoc non 
credidi. Pant. Atqui ego nihil dubitationis recepi, ubi 
in testulis quasdam litteras uidi. Qver. Ergo istaec 

10 omnia Mandrogerus ille fecit? Arb. At quid fieri aliud 
potest? Qver. sceleratum hominem, magum mathe- 
maticumgw qui sese diceret. Egone manibus meis 
praesidium paternum ut efferrem de domo, ego memet 
domine conderem? Ego ut redeunti obuiarem the- 

15 sauro? hoc est plane illud quod Lar familiaris prae- 
dixit meus: etiam renitenti ac repugnanti uentura mihi 
omnia bona. Arb. Quam pulchre factum est ; ut cupi- 
ditas sic falleretur hominis fallacissimi? Qver. Credis 
arbiter, meos ut nosti mores munificos nimis? mu- 

20 nerare hercle possim hominem si nanciscerer; ita ridi- 
cule sceleratus fuit atque ipse sese lusit in omnibus. 
Arb. Ille quidem, ut scimus, male meruit perfidus, 
sed quoniam tibi per illum bene uenerunt omnia, om- 
nes illi bene optamus facto non merito suo. Qver. 

25 Attat quidnam est? nisi fallor Mandrogerus ille est 
eminus. Quidnam ille huc reuenit? Nouum credo ali- 



1 Arbitri notam hinc sublatam post bonum (sic libri, donum 

b 

Orellius) reposuit Koenius 2 faci/le P 3 tii P 5 fig- 
menta Canneg. 8 an non memini? | recepi in ras. P | Ibi m 
ubi Daniel 9 ista hec P ista haec R 10 Aut ca At 

Daniel \ a quo fieri alio Canneg. 11 mathematicumque 

Bittersh. que om. co 14 conderet: co condere (gl. con- 

deretur) B | domi ne «» domi ut reconderem Klinkh. 16 

acre pugnanti L 17 bona omnia PBp 18 sic fall. VPBp 
fall. sic L 19 meus o at meus (o al. ss.) P (meo, et antea 
uidetur habuisse mi C) meos Bittersh. | et nosti Canneg 20 
homine L 22 sciamus V 24 illi VPB ille L \ optemus 

n 

Canneg. 26 hic LP hic V huc Bittersh. 



— 51 — 

quod praestigiuni iterum hac exMbet. Abi celeriter 
intus Pantomale et fragmenta urnae illius huc ad nos 
exbibe. Arb. Placet hercle. Qver, bone arbiter, 
fraudulento isti magnam iniciamus calumniam. thesau- 
rum nostrum ab hoc ereptum poscamus modo atque 5 
adstruamus ab ipso nobis alienum mortuum esse con- 
iectum domi. Arb. Oonsilium placet. Qver. Proposi- 
tum ergo retineamws ; secuntur cetera. 

QVEROLVS. ARBITER ET MANDROGERVS V 3 

Mand. Aue mi Querole. Qver. Etiam salutas 
furcifer, quasi hodie me non uideris? Mand. Vidi 10 
edepol te uisumque iterum gaudeo. Qver. At ego 
iam nunc uiuo faciam, ne tu iterum facias. Mand. Eho 
quid commerui? Qver. Rogas sceleste, qui hodie do- 
mum' expilasti meam? Mand. Missa istaec face; non 
sum alienus uobis. Domum egomet istam iam pridem 15 
holo. Qver. Iterum ad magicas? Aurum subripuisti 
codie meum. Mand. Fortassis iure feci: non debeba- 
tur et mihi? Qver. Pulchre edepol, solus exinde hic 
fui. Vbinam mihi nunc tu frater nasceris et nouellus 
et senex? Vnde subito tam uetustus, qui nuper natus 20 
non eras? Nam si fratrem meum te esse adseueres 
perdite, illud nunc restat, ut te dicas bimulum; nam 
tertio anno pater meus ille Euclio cum est profectus 



1 prest co | exibet LV exibet P exibit Rittersh. 2 hic 

u 
LP hic V 8 retineam co retineamus Daniel | sequuntur 

LP secuntur V l R ut semper sequantur F 2 Daniel se- 
quentur Canneg. | caetera LP \\ QVEROLVS ET MAN- 

DROGERVS p solum MANDR. P 9 Aue mi] ueni P | salu- 

hs (pr. c.) P 10 fartifer P \ hodi (pr. c.) L | Vidi] Vin ras P 
11 Ad ego P l 12 si uiuo Bp. si al. ss. P | gaudeas Klirikh. \ 

d 
^ho Fheo LP 13 q P 14 exspoliasti P (expol. G) 15 uobis] 
uob in ras. P 17 hodie om. P \ Non] Nam non Bp \ debsebatur 
I 18 & ss. P 21 adseuerses L adsereres Pareus \ o perdite B 
22 trimulum Pareus 23 eucho (h deleto li ss. pr.) V 

4* 



me hercle reliquit solum atque unicum. Mand. Super- 
flua sunt ista ; colieres ego sum ; non frater, tibi. Qvee. 
Non recte edepol lieri istud solebat; nam mallem amice 
fratrem te quam coheredem esse asseras. Mand. Quid 
5 multis opus est Querole: quod scriptum est lege. 
Sume igitur ; noui fidem uestram. Qvee. Hercle ex- 
plorasti. Hem quid istuc est? ;; Senex Euclio Querolo 
salutem dicit filio. quia furtum tibimet fieri metuerem 
uel per seruum uel per extraneum quemlibet ; Man- 

10 drogerontem fidelem amicum et peregre mihi cognitum 
ad te direxi ; ut is tibimet quod reliqui sine fraude 
ostenderet. Huic tu medium thesauri dabis si fides 
ipsius atque opera expostulat." Hem sodes ; paululum 
in parte huc ades. Nihil huic deberi res ipsa expo- 

15 nit et docet ; sed usque quaque si placet insumam: si 
libuerit, aliquid dabitur muneris. Tu igitur patris mei 
amicus ac sodalis peregre fuisti? Mand. Ipsa res do- 
cet. Qvee. Nimirum inde tam fideliter nobis commissa 
istaec taces. age amice ; quoniam institutus es heres, 

20 da quod possit diuidi. Mand. Edepol inuestigaui ac 
dedi integrum atque inlibatum thesaurum. Qvee. Eho 
tu mihi aliquando thesaurum dedisti? Mand. Tu negas? 
Qvee. Nisi omnia in memoriam redigis ; forsitan ali- 
quid exciderit mihi. quem tu narras thesaurum? Ma-nd. 

25 Quem tibi Euclio reliquit ; ego tradidi. Qvee. Et aurum 
ad te quemadmodum peruenit ; homo alienissime? 

1 reliquid P 2 usta P | sum ss. P 6 herche P 9 per extr.] 

per om. C | mandrogerontenP 11 ut his p 12 sic Rittersh. 

13 opora L | pauloluni (pr. c.) L 14 — 16- Mhil — muneris 

Arbitro dedit Klivikh. 14 hinc Wernsd. 15 insumma LP 
insuma V insumam scripsi 16 Tu igitur] Q. praefixit Daniel 
in L 18 nobiscurn missa eo p (cum L cu VP) corr. Laniel fort. 
nobiscum diuisa istaec? tace. 19 istaec] ista ee P (istaec esse 
G) | tace co a te Grut^ commissa istaec taces? KlinJch. missa 
istaec face idem antea 21 illibatum B j eho V heo LP 22 

e 
aliquod thesaurum VL thes. aliquod PM at aliquqd P ali- 
quando Daniel \ Man. in ras. V 23 Qver. in ras. V 



— 53 — 

Mand. locabar equideni, fidem equidem postea ut per- 
spiceres meam. Qver, Tu ergo thesaurura et secretum 
illud ; quod noster senex dereliquerat ; abstulisti? Mand. 
Vtique lioc tibi cessit bene; alter enim non reddidiset. 
Qver. Age iam sodes ; hisisii satis. restitue potius ; ueram 5 
ut cognoscamus fidem. Mand. Dis gratias ; uicine ar- 
biter ; quod spes nostra in tuto est. Dixin paulo ante 
facere hoc non potuisse extraneum? Agimus gratias. 
Qvee. Di te seruent amicorum optime ; qui et mihi 
superstiti et defuncto illi seruasti fidem. Secl ubinam 10 
quaeso aulam illam condidisti? fiat plane ; quod ille 
praecepit senex. exprome thesaurum ; diuisio celebretur ; 
quoniam praesto est arbiter. Mand. Immo potius tu 
aurum exprome et fidem tuam ; quoniam egomet partes 
explicui meas. Qvee. Fatigas nos Mandrogerus ; an 15 
uere loqueris? Mand. Edepol uere loquor atque ho- 
neste; nam qui totum habere potui ; partem peto. 
Qver. Ergo inter manus tuas aurum fuit nostrum? 
Mand. Fuit hercle. Qver. Tu nusquam hodie pedem ; 
nisi restituas quod abstulisse te fateris, quia ire in- 20 
ficias non potes. Heia inquam ; restitues quod abstu- 
listi? Mand. Keddidi. Qver. Cui? quando? quomodo? 
Mand. Hodie per fenestram. Qver. Hahahe. Tu the- 
saurum ubi repperisti? Mand. Apud aedes sacras. 
Qver. Quo aditu extulisti. Mand. Hac per istam ia- 25 
nuam. Qver. Quid igitur fuit causae ; ut per fenestram 



1 Iocabor (pr. c)P \ equidem fidem equidem co alterum 
del. JPareus |perficeres P 5 iam /// sodes (iam bis scriptum 
fuerat) L j soluisti co corr* Mittersh. 6 Man. rubro ss. pr. V 
Querolo continuat Gruterus et KlinJch. \ Diis VP Dis L 7 I)ixin] 
liaec Mandrogero dat Klinkh. 9 QueroJi nomen del. Grut. \ Dii 
oj | optime V optume LP? 15 explicui/meas P | an/uere P 

s 

18 thesaurum co p thesauru V 2 tuas aurum ego | nr V nf// P 
nostrum Lp 20 restituas Frestitues LP | fateris — infitias 
in ras. P \ inficias V 21 Heia] Mandrog. dedit Daniel in L j 
inquam V inquit LP punctis deletum P inquid M \ restitue/ 
(s er.) P restitue Rp 23 thessaurum V 



— 54 — 

redderes? Mand. Tu inquam thesaurum illum aspor- 
tasti foras. Qver. Pulchre edepol condicionem codicil- 
lorum impleuisti ; qua praeceptum est, ut thesaurum 
mihi sine fraude ostenderes. Yeruni tamen perscri- 
5 ptionem hanc transeo, qua uti possum, etiam si aurum 
nunc ipse mihi traderes. Haec superflua sunt, ubi, 
res nusquam apparet. redde quod negas. Mand. 
tempora ; o mores ; o pater Euclio! Hancine mihi tu 
domi fidem praedicabas ? reddidi ; fateor ; omnesque per 

10 deos ; ipsumque thesaurum inlibatum intra aedes pro- 
ieci tuas. Qver. arbiter bone ; plus iste admisit quam 
putabamus. Hic nisi fallor ipse est ; qui ornam illam 
funestam nobis proiecit in domum. Mand. Di te ser- 
uent: Ipsam ego proieci. Tandem apparet ueritas. 

15 Qver. Dic quaeso Mandrogerus: fragmenta si aspexe- 
ris ; potesne agnoscere? Mand. Ita ut compaginari 
per me possint omnia. Qver. Hem Pantomale ; nescio 
quid paulo ante hic proferri iusseram. Arb. Praesto 
sunt partes illae, in quibus titulus inscriptus fuit. 

20 Qver. Agnoscisne Mandrogerus? Mand. Agnosco 
hercle. Tandem cessent artes et praestigia. Qver. Si 
uerum agnoscis ; lege celeriter quod scriptum hic fuit. 
Mand. Et legi et lego. Cedo huc mihi Pantomale 
fragmentorum paginas. Trierinus - Tricipitinf pilius' 

25 CONDITUS' ET* SEPULTUS* HIC IACET QVER. Eho SCe- 

lestissime dispicis? si uiuorum neglexisti gratiam ; 
etiamne mortuis manus intulisti ad ludum et ludibria? 
Neque contentus eruisse bustum atque cineres ultimo 



1 Tu quam (in ss.) V 2 conditionem VP \ codicellorum V l B 
3 qtia] quia C 4 michi pr. ss. P | praescriptonem Daniel 5 

u 

qa P 7 res in ras. 6 litterarum P 8 patria o tempora o 

d e 
mores Mp | Hanccine L 9 predicabas VL pstabas (pr. c.) P 
10 deos] iuro ss. P | que om. G \ illibatum B \ contra (at gl. 
intra) Mp 12 urnam eo 13 Dii co 18 Arb.] Pantomalo dat 
Orellius 21 prest. m 22 uere Klinkh. 23 Caedo VL huic 
LP huc V 25 eho V heo LP \ scel. me Bp 26 despicis 
p | gratias C 



— 55 — 

per fenestram etiam funestas mihi proiecisti reliquias? 
Quid ad haec dicis? thesaurum abstulisti, uiolasti se- 
pulcrum, perdite; domum meam non solum compilasti ; 
uerum etiam polluisti ; sacrilege. Tu negas? Mand. 
Quaeso, quandoquidem me fortuna sic destituit ; nihil 5 
quaero ulterius. Vale. Qvee. At ego hercle quaero, 
cui mala omnia congessisti ; scelus. Hem Pantomale ; 
numquam ab istoc pedem. Ego iam nunc ; ubinam 
praetor sedeat ; inuestigabo celeriter atque omnia istaec 
exequar iure et legibus. Mand. Quaeso arbiter, pro 10 
me ut uerba facias: Nihil nisi ueniam expostulo. Arb. 
mi Querole, numquam te celeriter usque ad sangui- 
nem. Ignosce ac remitte: haec uera est uictoria. 
Qver. Age reliquiae illius defuncti recondentur: quid 
de thesauro fiet? Arb. Quid dicis Mandrogerus? Mand. 15 
luro per deos ; iuro per ipsam quam rupi fidem ; mihi 
nec aurum nec thesaurum esse. Qver. Remoue pau- 
lisper inania. Putemus nos paululum in iudicio stare. 
Ornam certe illam tu abstulisti. Mand. Faetuni est. 
Qver. Elige nunc Mandrogerus ; utrum uoles: bustum 20 
illic an aurum fuit? Quandoquidem causa eius modi 
est ; ut multis constet modis. Mand. Auribus teneo 
lupum ; neque uti fallam neque uti confitear scio. 
Ytrum dixero ; id contra me futurum uideo. Dicam 
tamen. Aurum illic fuit. Qver. Redde igitur. Mand. 25 
Hoc iam factum est. Qver. Factum doce. Mand. Or- 



i 
2 dicetis Bp 3 compulasti V uel spoliasti ss. B 5 

sic pr. ss. L 6 VALE P 8 ab istoc VBp abstoc LP 

5 pretor co 11 expostolo B 12 Nunquam V | te celeriter 
m tu celeriter c. Sti Victoris te celerites Daniel te scelera 
celeriter Grut. num tam seueriter Koenius n. te excites uel 

e 
irrites Orellius 14 defuncti illius PBp | reconduntur V re- 

s 
conduntur LP recondantur Bittersh. 17 paliper P 18 in 

iudicio paululum L 22 constat LV l P* constet V 2 P 2 Bp 



24 Utrum utrum Bittersh. \ Dic// (ah c.) P 



— 56 — 

nam tu recognoscis? Qver. Quid uis ; ut respondeam? 
Primum egomet aulam non recognosco, satisne hoc 
sufficit? Mand. Quid? titulum non recognoscis? Qver. 
Magis quam te ; quem hodie primum hic noscito ; sed 
5 finge nunc a nobis ornam et titulum recognosci : redde 
quod in aula fuit. Mand. Tu autem ; quid in aula ; , 
quid fuisse dicis? Qver. Ego interim non proposui r 
tu fare quid uelis. Mand. Et uos a me aurum queni- 
admodum postulatis ; cum res ipsa bustum et cinerem 

10 comprobet? Arb. Ergo adquiescis ; ut bustum illic 
fuerit? Mand. Adquiesco ; quandoquidem ita ; sic se 
res habet. hac non processit ; alia temptandum est 
uia. Qver. stulte ; sacrilegium confiteris ; dum furtum 
negas. Mand. Quid si nihil illic fuit? Qver. Quidnam 

15 igitur postulas? aurum si fuit ; abstulisti: si non sustu- 
listi ; non fuit. Mand. Vos quaeso dicite uicissim: quid- 
nam illic fuit? Qver. Nobis interim sufficit purgare 
nosmet, obiecta repellere. Nam rite ingredimur; tem- 
ptandum uia. Mand. Quodnam hoc monstri genus est? 

20 ego totum feci solus ; totum nescio. lam iam quaeso ? 
quoniam mihi neque res neque causa superest ; sim- 
pliciter dicite, utrumne furtum an sacrilegium ego 
commisi. Nisi forte illud nunc restat mihi ; ut qui 
furtum non potui ; sacrilegium neque uolui ; utrumque 

25 fecisse conuincar nefas. Qver. Etiamne circuitione rem 
geris? Quicl aliud autem in causa est ; nisi quod prae- 



3 Quid '? VB 5 vrnam E 6 quod in] in pr. ss. L 7 quid 
fuisse] qd eras P | interim ex iterum pr. c. L \ non ss. al. JP 
8 qd VM o^d P quid L 9 ipsa om. C 11 ita sese Daniel 12 

p 
temtandum (-ppr. ss.) V 14 Q/er. om. et Qv. ss. P \ Quidnam] 
QuidquidP 15 tulisti (sus om.) PBp nMAND.marg. pr.P 18 
Nam si] Non litem ingredimur Daniel z \ si te co te om. G rite 
scripsi | tempt.] p postea intrusum V \ alia add. KlinJch. 19 
Quidnam PEp 20 iam semel C 22 dicere (al. c. cite) P 24 

a 
sacrilegium] litt. sacrile in ras. P 25 conuincor P conuincar. 
Nefas Mp (,,esclamatio" Daniel ss. in L an lioc gl. libri Mf) 



— 57 — 

sidium abstulisti et cineres abdidisti? unuru fraudu- 
lenter ; aliud nequiter. Neque enim te bustum expetisse ; 
aurum abiecisse credere quisquam potest. Mand* Op- 
time totum hoc asseritur et mihi ipsi uerisimile uide- 
tur. Sed si quid creditis ; non est ita. Qver. Age 5 
iam ; bono animo esto ; nil praeter sacrilegium perpe- 
trasti ; aurum autem ibi non fuit. Mand. Furtum igitur 
non commisi, di te seruent ; uicimus, nam istoc ego 
tempore poenam malo quam pecuniam debere. Sed 
illud quaeso exponite: unde tantum illic erat? Qver. 10 
Nescis magus nihil esse grauius fortuna mala ? Mand. 
Recognosco. Qver. Etiam quaeritas ; unde pondus ? teg- 
men ornae illius non uidisti plumbeum? Mand. Iam- 
iam omnia sibi conueniunt. His praestigiis etiam 
certus falli non potriisset magus ? Aeb. Nondum intel- 15 
legis inepte impositum wobis esse ab illo quem bene 
noueras? Ynde autem illi thesaurum homini prope 
pauperi? ac si habuisset ille, ergone iste secretum 
nescisset patris tibique ille indicaret, quod non credi- 
derat filio? porro autem pater familias ille thesaurum 20 
si sciebat, illi tandem crediderat loco? tibique illic 
patuisset aditus? Mand. Edepol quid dicam nescio? 
Arb. Ergo Euclionem tu non noueras ? habuit senex 
ille multa haec laetissina ; qui te etiam defunctus ridet. 
Mand. Edepol tandem intellego. Illius plane hic ne- 25 
quitiam recognosco; frequenter ille similibus me lusit 
modis. Quaeso igitur, date ueniam, quod cineres illos 
abstuli: aurum credidi. Arb. Bene excusas Mandroge- 



1 addidisti Canneg. 6 iam erasa supra a uirgula L 

nil] nichil PBp | dii o 10 tantum] pondus add. Mittersh, 12 
queritas co 13 illius urnae L urnae illius VPEp | Iamiam LV 
Iam P 14 psidiis B,p 16 nobis a> uobis ego tibi KlinJch. 

n 

18 ac si] Ha/ (s er.) P (an rec. ex has G) \ ne pr. ss. L 20—21 
porro— locb del. Klinkh. 20 pater mg. al.-P 21 tandem] 

V 

tantum Wernsd. \ tibiqe (cum rasura super q et ante e) V que 
om. P \ illuc Mittersh. 23 non om. Bp 24 te om. C 28 
ex/cusas P I mandr V 



— 58 - 

rus; agnosco ingeniu.m lepidissimum, agnosco plane 
Euclionis nostri sodalem: talem semper ille dixit se- 
nex. Mand. Sinite quaeso me abire. Arb. Hem Que- 
role ? humanum ac misericordem semper fuisse te scio: 

5 hominem tam elegantem abire ne permiseris. Non 
unius officii homo est: magum mathematicumque hic 
habes, tantum ; quod primum est ; furtum facere non 
potest. recipe quaeso amicum ueterem et nouum ; quan- 
doquidem pater Euclio solum hunc tibi reliquit in 

10 bonis. Qver. Ah sed furem timeo. Arb. Quid unum 
furem metuis? iam totum hic abstulit. Mand. Quaeso 
Querole noster ; patri egomet tuo me iam deuoueram, 
tibi nunc seruire cupio, quandoquidem hodie sic mi- 
sertus es mei? Da uictum, qui uitam indulsisti. Qver. 

15 Si ambo ita uoltis ; fiat. Potesne discere leges nouas? 
Mand. Hahahe, illas egomet ex parte condidi. Qver. 
Senatus consultum dico egomet seruilianum et para- 
siticum. Mand. Ohe ; uisne interdictorum capita iam 
nunc eloquar? ad legem porciam caniniam furiam [fu- 

20 fiam] consulibus Torquato et Taurea. Qver. Potesne 
obseruare omnia? Mand. Istud apud me parum est: 
tu nunc ut ediscam iubes ; ego docere iam uolo. Arb. 
Hui multarum palmarum hic est ; recipe quaeso iuris 
instructissimum. Talem quaerere homines pro magno 



it e 

2 dix pr. ss. P (dilexit repositum in G) 3 Sinit (pr. c.) 
L | abire me Bp \ He L Hem VGB | humanwm u ex a pr . 
L | f. te nescio P te fuisse scio Bp 5 eligantem LP eleg. 

VB | miseris (om. per) G 6 Magnum P 9 tibi om. P 

10 ah V ha LP l hah P 2 [ furiem P | unum ca iam Klinkh. 

n 
il metuis in ras. P | Qaeso (pr. c.) V 14 es/ (t er.) L 15 

h 

uultis PB 17 et seruil. Bp 18 Oe V oe LP | iam om. Bp 
19 porci//am (n er.) L portiam Bp \ fufiam VL (in L f ex r) fu- 

T 

siam PB deleuit KlinTch. 21 paruum VB par.um (pr. c.) L 

re 
parum C 23 iura LP l iuris VP- iure Bp 24 quaere P | 
pro mago Wernsd. 



- 59 - 

solent. Qver. Quoniam ita udtis fiat, sed ubinam 
illi sunt socii atque adiutores tui? 

SYCOFANTA. QVEROLVS V 4 

Sycof. Nosque praesto sumus, o parens ac pa- 
trone. Qver. Sycofanta, o Sardanapalle, haec uestra 
est religio. Sed causas iam hic praestitit, uos abite 5 
quolibet. Sycof. Et nosmet scimus Querole, quoniam 
tris edaces domus una non capit. Verum quaesumus, 
uiatici nobis aliquid ut aspergas, quoniam spem om- 
nem amisimus. Qver. Viaticum ego uobis quonam 
pro merito? Sycof. Nos cum Mandrogeronte huc io 
uenimus. Qver. Digna causa! — — — — 

DECRETUM PARASITICVM 

— — — — — — — mercedem uulnerum ^ctus 

accipiat parasitus. In conuiuio si fuerit ueste discis- 
sus, a rege conuiuii duplam mercedem reparationis 
accipiat. De liuoribus in quadrantem solidi unius, 15 
de tumoribus in trientem poena transibit. Quodsi et 
tumor fuerit et liuor, solidi unius bessem iure optimo 
consequetur. Vnam uero unciam aposiae, hoc est ex- 
coctionis, contemplationi concedimus. Placuit autem, 
ut etiam de plagis et uulneribus infixis summofo stre- 20 



1 uultis co 2 sunt al. ss. P || ET SARD- add. P 

3 Nos quoque P a 4 sardinapalle F 1 sardanapallae fs ex c) 

P 5 iam om. P l \ abite] Utterae abit in ras. P 7 tres JR 
10 man3rote P 11 Digna] Oi digna P \ causa] pauca desi- 

derantur. Continuo sequitur in libris eodem in uersu guod ad 
Aululariam non pertinet edictum parasiticum: prima eius uerba 
mercedem u. u. accipiat Aululariae adiunxit post alios Klink- 
hamerus. | fmitur uersus post mercedem V post uulnerum L 
post si fuerit P 12 uictus co ictus JFGronouius 14 rege] 

.i. principe gl. R 15 illius co unius ss. al. V idem coniectura 
inuenit Daniel 16 Quodsi et tumor] Quod etsi t. p et om. P 
17 bissem co bessem Klinhh. 18 aposie P apoziae Daniel qui 
ttnogefia add. in L aporiae Daniel 2 \ hoc est excoctionis del. 
Daniel | contemplationi V que add. Klinkh. contemplationis 
LP contemplatione Daniel 20 infixis LV defixis P in- 

iiictis Canneg. | summo co summoto M 



— 60 — 

pitu eriminaft amicorum praestetur inspectio, ita ut 
dodrantem solidi nec inspicientum gratia nec largi- 
entis excedat humanitas. In loxu autem et ossibus 
loco motis usque ad deuncem solidi iniuriarum com- 
5 modum placuit extendi. Iam porro de ossibus fractis 
placuit conuenitque, ut in minutalibus solidus, in prin- 
cipalibus uero ossibus argenti libra protenus traderetur. 
Quae autem uel principalia uideri ossa debeant uel 
minuta, medicorum tractatus inueniat. Si autem pa- 

10 rasitus amplius quam praefinitum est postularit, plus 
petiti periculo stranguletur. Rex conuiuii iniuriarum 
merita etiam uoluntariis decertationibus cogatur ex- 
soluere, ita ut praemium criminosi in mercedem trans- 
eat uulnerati. In tantum autem parasitis consuli iura 

15 uoluerunt, ut si uulneribus adflictus contestata lite 
defecerit, beredibus eius paterni laboris ac meriti prae- 
mia non negentur. Quodsi parasitus quamuis tracta- 
tus incommode, tamen de malis suis intestatus occi- 
derit, heres agere non poterit. Qui causas mortis 

20 non reddiderit, insepultus abiciatur. Et haec omnia 
sic constituimus quasi inter se hominum liberorum et 
aequalium lasciuiens turba desaeuiat. Nam si a patrono 
uel seruo patroni parasitus contra leges pertulerit in- 
iuriam ; habebit fugiendi liberam potestatem. 



1 criminari co criminali Daniel \ praestentur P 2 inspi- 
cientium Ep 3 loxu VL luxu PM 4 iniuriarum commo- 
dum in ras. al. P 5 complacuit P 6 inprinc. VP imprinc. L 
7 protenus LV^PB^ protinus F 2 JS 2 12 uoluntari/is (i ex u) 

L uoluptuariis Canneg. 13 premium co j in merc.] in om. co 

add. Wernsd. mercedem non tr. Canneg. 14 s. uerha Tiaec 

autem ad Quodsi omissa in P sed marg. adiecta saec. XV. 
16 defecerit] .s. pater parasitorum gl. B \ paterni] parti Can- 
neg. | premia co 21 se om. co add. jDaniel, inter hominum 1. et 
ae. lasciuiam tmhsbDaniel 2 interim uel interea uel interdum 
idem 24 AVLVLARIA PLAVTI EXPLICITA FELICITER 

LV EXPLI6 QVERVLVS P 



INDEX 

NOMINVM RERVM INFERIORIS AETATIS 
VOOABVLORVM 



abdere abicere 57, 1 
abdicatus exheredatus 45, 21 
abiectio H 41, 4 
abige* te 42, 16 
abistinc 9, 1 
academico more 3, 13 
accommodarefidem4,ll; 46,21 

operam atque adsensum 20, 10 

aurem 15, 8 
ad sua collocari 5, 1 
ad legem 58, 19 
adquiescis, ut — fuerit 56, 10 
adserere 57, 4 c. accus. c. inf. 

52, 4 
assertio 10, 2 
adspergere 32, 6; 59, 8 
adstruere c. accus. c. inf. 51, 6 
adulterinum uinum 38, 11 
adynaton 20, 27 
aediculum 24, 4 
aeditui 31, 5 
Aeneas 31, 21 
aetas auri 38, 23 
agelastus 46, 21 
alienus alicui 51, 15 
aliquatenus 4, 15 
in aliquo in aliqua re 44, 5 
alter alius 20, 5 
ambitor 41, 5 
ambo 5, 1; 58, 15 ambobus 

39, 12 
amiger 7, 17 
ampulla 38, 6 
a.ncillarum feriae 40, 14 
angiportum 46, 17 
anima in faucibus 46, 5 
antelucandum est 36, 21 
Anubis 31, 6 



anseres 28, 19 genus anse- 

rinum 30, 5 
Apici fercula 22, 18 
aposia 59, 18 
ARBITER uicinus 35, 17 ; 39, 4 ; 

49, 18; 50, 19; 51, 3; 53, 

6. 13; 54, 11; 55, 10 
arioli 30, 9 
arpyiae 29, 23; 32, 7 
atomi 28, 25 
auarus in suos 39, 10 
aula 45, 22 
aula olla 22, 15; 45, 23; 47, 5; 

49, 3.14; 53, 11; 56, 2. bis 
auri odor 46, 5. 8 
Aululariam 5, 9 Aulularia 5,22 
ubi aurum est totum est 39, 2 
grauitas auri 39, 1 

balneae 39, 20 

baltei 21, 21 

barbarum os Homanum 5, 6 

bellus 18, 24; 25, 16 

bene perfidus 7, 1 

bimulus 51, 22 

bes solidi unius 59, 17 

bona hora 11, 5 

Briseiden 18, 21 

bustum 4, 14. 18; 6, 18. 26; 
46, 12; 48, 2. 20; 54, 28; 
55,20; 56,9.10; 57,2 busta4,l 
bustum efferre 14, 13 

calceus 17, 14 

Kalendis 37, 20 

haec spes iam non calet 45, 25 

calices 38, 3 



62 



calida 38, 3 calumnia 51, 4 

cancri aestas 17, 17 

caninia lex 58, 19 

a capite exponere 33, 24 

capita interdictorum 58, 18 

capitalia 10, 10 

capripedes 32, 18 

capsae 48, 16 Titi 18, 15. 16 

captator horarum 41, 8 

earbonariae 9, 11 

castrata lagoena 38, 12 

catenulae 23, 9 

caupones 35, 20 

quid aliud in causa est nisi 

quod 56, 26 causas praestare 

59, 5 
cautio est ab 44, 19 
celeri celere, celeriter 43, 11 
censores 13, 18 
Cerberus 31, 20 
cerulae*depstae 38, 6 
chartas agere 18, 3 
toto cum choro 18, 20 
Cicero uid. Tullius — tempora 

o mores 54, 8 
Circe 31, 1 
circumforanus 41, 7 
circumspectator 41, 7 
claudi, non intercludi 44, 21 
claustrum operculum 46, 7 
de clepsydra respondere 34, 9 
clodo cum pede 5, 24 
codicilli 49, 13; 54, 2 
eoheres 4, 4; 49, 14; 52, 2.4 
collegium 3, 5; 12, 14 
color auri 38, 23 
commendare committere 6, 15 
concubinulae 18, 17 
condita luporum 18, 9 
conditionalis: munerare possim 

si nanciscerer 50, 20 
conditores iuris coci 22, 17 
conditus conditura 22, 18 
coniugatio coniunctio 40, 6 
coniunctiuus: omnia quae ne- 

gauerim 18, 27 
comessationes 13, 1 



compaginare 54, 16 
compares* 13, 1 
conscende maria 18, 12 
*conscindit suras canis 46, 18 
consecutio temporum : sum pre- 

catus ut enarres 33, 19 
quasi ex consilio 35, 16 
consortes 14, 20 
constat causa stat 55, 22 
constellatio 34, 10 
consules 58, 20 
contemplatio (inspeGfao?) 59,19 
conuiuator iudicum 41, 6 
corymbi sannae 32, 5 
cocus 22, 17 
coturnus 17, 13^ 
criminalis strepitus 60, 1 
criminosus maleficus 10, 7 ; 60, 13 
cucullorumtegmina uestis fune- 

bris 45, 3 
cui bono 8, 3; 20, 14 
cultus miser funeris 46, 11 
curtare balteos 21, 21 
curti canis monita 46, 15 
cygnus 30, 13 
cygneus 30, 7 

cynocefali28,20;29,24;31,2.20 
cynicus magister v.vvy]y£vr\s 

24, 15 
Cytheren 18, 20 

de 59, 15. 16 
de atrio 24, 19 
dealbatus 9, 10 
decertationes 60, 12 
deliciae fastidia 38, 4 
deplorare deprecari 16, 5 
deploratio dura 14, 5 
destruere et adserere 3, 14 
deterior inferioribus 15, 25 
deunx 60, 4 
deus iratus sit 39, 12 
dibacchationes 13, 3; 40, 14 
difficultas et persuasio magna 

hominis 26, 14 
dirigere aliquem mittere 52, 11 
dirus superbus 41, 2 



— 63 



disciplinae Graecorum 5, 5 

discissus ueste 59, 13 

discretio 38, 17 

distantia 38, 22 

di te seruent 34, 7; 41, 20; 

53, 9; 54, 13; 57, 8 
ex diuerso 24, 5 e diuerso 

7, 8; 34, 23 
diuinitas 50, 1 
diuinus uates 4, 11; 25, 11; 

27, 16 
dodrans solidi 60, 2 
domi in domum 51, 7 
dupla 59, 14 

ecquid* 7, 15 
eneruare crura 46, 18 
erudite ratiocinator 18, 6 
Euclio 3, 19 bis; 6, 11; 14, 10 

22, 19; 46, 19; 48, 4; 49,5 

51, 23; 52, 7. 25; 54, 8 

58, 9; Euclionis 58, 2 
exauriculatus oenophorus 38,5 
excidi mandato 21, 24; ex- 

cidit hoc 16, 15 
excoctio 59, 18 
excipere ferrum comminus pu- 

gnare 16, 10 

exequi iure et legibus 55, 10 
exequiae inanes 14, 5 
exheredare 45, 20 
exigere et exsoluere 16, 14 
exosus inuisus 18, 7 
expensa 40, 16 
expensae 36, 17 
experimentum dare 33, 7 
explicui partes meas 53, 15 
explodere 10, 3 
res ipsa exponit et docet 52, 15 
ex transuerso praeter spem 

20, 2 
extraordinaria sc. tributa 32, 10 
extrudere mittere aliquo ex 

aedibus 37, 12 



fabellae confabulationes 3, 16 
face 51, 14 



fallis turpiter falleris 14, 21 

fatigare ludere 53, 15 

fatum de Lare 7, 7. 22; 8, 22 

feriae ancillarum 40, 14 

ferulae 27, 9 

fibula 21, 21. 23. 

mala fortuna 33, 4; 34, 13 ; 

41,14.19; 42,4; 47, 12.13.21; 

57, 11 
fortuna bona 20, 24; 42, 11; 

45, 14; 47, 23 
formnla exigua_ forma 38, 21 
toto uti foro 18, 28 
fraglare 46, 8 
fragmenta urnae 50, 5; 51, 2; 

54, 15 fragmentorum paginae 

54, 24 
fore esse 35, 16 fuero 6, 1 

fueris 17, 1 fuit 7, 1 
fortassis 51, 17 
fuliginosus 21, 18 
fultus sartus 38, 6 
fumosa cdlida 38, 3 
funus contingendi metus 45, 27 
furia lex 58, 19 
furiae 29, 24 
fusia lex 58, 19 
furtum facere alicui 49, 4 

gaudia de feris captis 24, 16 
genesim colligere 34, 13 
genius7,9; 9,6; 12,3 genii33,2 

geniorum sigilladuo 34, 26 
gesta 32, 2 
gracula 46, 14 
Graecia nostra 17, 2 
Graecorum disciplinae 5, 5 
gratiam referat accipiat 5, 8 
grauare quem in qua re accu- 

sare 44, 5 

habeat teneat possideat 15, 11 
hac atque illac 8, 4; 29, 18; 

32, 13; 43, 8; 47, 18 
h omissum: amigerum 7, 17 at 

hamati 23, 9 arioli 30, 9 

arpyiae 29, 23; 32, 7 aue 

51, 9 at haue 8, 4 



— 64 - 



hinc ab hac parte 5,23; 12,11; 

15, 1; 19, 9; 36, 15 istinc 

14, 11; 42, 1 
Hecuba Anubi nupta 31, 6 
hirquicomantes 32, 19 
hora bona liora 35, 22; 41, 8 
hydrae 29, 25 

iactans 49, 5 
iligineus 24, 8 

ille — ille 4, 24 ille noster 5, 14 ; 
39, 10 noster ille 25, 5 ; 43, 22 
iste noster 7, 4 uester ille 
43, 13 meus ille 40, 17 cf. 
41, 1 pater meus ille 51, 23 
in agendum prodire 5, 24 
incipientes mei tirones 23, 1 
indic. in interrogatione scire 
cupio quisnam iste est 26, 11 
audite quid loquor 27, 7 
scin tu quid uoluimus 28, 2 
indulgere impertire 3, 9; 5, 8 
post indulgentiam sordidior est 

abiectio 41, 4 
inermes regulae 24, 10 
inicere calmnniam cui 51, 4 
inpostor 21, 23; 27, 28 
imputare computare 15, 18 
inquam 45, 26; 54, 1 
insipientum 12, 13 
inspectio 60, 1 
inspicientum 60, 2 
claudi, non intercludi 44, 21 
interdictorum capita 58, 18 
intestatus 60, 18 
inuestigatam per uestigia 5,10 
ipsud 27, 8 
istuc istud 52, 7 
iudex 17, 19; 41, 6 
iuncturae inuersae 37, 1 
Juppiter sidus 34, 11 
iurgare Utigare 17, 6 
iuris conditores coci 22, 17 
iuris instructissimus 58,. 23 
ius gentium 16, 23 

laetissima multa iocosa 57, 24 
lagoena 38, 12 



LAR FAMILIARIS 5, 15; 6; 
8, 25; 9, 8; 12, 9; 14, 28; 
16, 16; 19, 3; 50, 15 

largiri 19, 29 

Latinorum 5, 6 

lectio materiae opponitur 5, 17 

lex porcia caninia furia [fusia] 
58, 19 

libra argenti 60, 7 

ligare aliud ex alio 37, 5 

ad Ligerem 16, 22 

limari de argento 38, 16 

lite contestata 60, 5 

litteratura auri 38, 23 

liuores 59, 15. 17 

loxus luxum 60, 3 

luditur in uerbis Panem deum 
32, 21 magister cynicus 24, 15 
iuris conditores 22, 17 ad 
legem porciam caniniam fu- 
riam consulibus Torquato et 
Taurea 58, 19 

ad ludum et ludibria 54, 27 

luna in saltu 34, 12 

lupus 18, 9; 55, 22 

lustrum Xvpuara 36, 2; 42, 2 

lymphae 38, 10 

magicae sc. artes 51, 16 

mathesim et magicam 45, 10 

magus 26, 2; 27, 1. 3. 16; 
44, 11; 45, 20; 47, 21; 57, 
11. 15 magus mathematicus- 
que 4, 8; 25, 9; 50, 11; 
58, 6 

male imprecari 44, 7 

maliloqui 44, 9 

MANDROftERVS 5,15; 22,14; 
26, 28; 50, 10. 25 Mandro- 
gerus quinto casu 23,3; 24, 1 ; 
27,21; 28,2; 33,17; 33,22; 
41,14; 43,1.6; 45,1; 53,15; 
54, 15. 20; 55, 15. 20; 57,28 
Mandrogerontem 49, 10 ; 52, 10 
Mandrogeronte 59, 10 

manet 33, 27 

manifesta somniis opponuntur 
23, 18 



- 65 



manumitti 40, 15 

Mars sidus 34, 10 

Martialis laudatur XII 34, 7 : 

12, 22 
materia 5, 17. 
medicorurn tractatus 60, 9 
mecum penes me 3, 7; 13, 11; 

15, 21 
medium dimidia pars 52, 10 
Mercurius sidus 34, 11 
metamorphosis 48, 20 
metuculosus? 46, 1 
mesanthropus ? 8, 5 
in parte ciuili et ministeriali 

*16, 13 
minutalis 60, 6. 8 
modio inuerso 39, 6 
mulae 37, 1 
mulio 37, 1 

multiforme et multiplex 30, 24 
multisonus 31, 10 
ex municipe agere 41, 2 
muta remuta 38, 19 
mysteria di ignoti 9, 7 ; 

29, 22 mysterium 30, 4; 

31, 12; 48, 9 

natales seruorum 40, 13 

ne: men rogas 10, 22 dixin 

53, 7 audin 23, 17 scin 28, 2 

tun 34, 6 domine 50, 14 
ne ne — quidem? 46, 20 
nec ne — quidem 47,23; 37,1 

neque ne — quidem 56, 24 
Nestoris pondus hernia 18, 21 
nimium nimium diu 40, 17 
nobilitas auri 38, 23 
noctiuagae 32, 18 
nouelli tirones 23, 1 nouellus 

51, 19 
noui et scio 49, 19 credo et 

scio 49, 19 
nuces et sorba 32, 6 
numeri 28, 23 

numquid 14,18; 38, 11; 43, 16 
numquidnam * 1 5, 3. 9 ; 33, 18 ; 

*40, 11; 44, 5 

AuIjUI.A.BIA. 



quid horae nuncupamus? 34,7 
nuptiae 40, 13 

obaudire 29, 16 

obsequia ministri 28, 17 

obseruator ianuarum 41, 6 

obuiare cui 21, 25; 50, 14 

occursus antelucani 17, 18 

oenophorus 38, 5 

non unius officii homo 58, 6 

ex officii principe 41, 3 
olere, redolere 46, 5 
oleum 20, 12 
olla 45, 22 
olores 30, 12 
omina graculae, curti canis 

46, 15 
oportune 7, 17 oportunum35,9 
optinet 17, 7 

opus plus insto imperat 39, 5 
orna 3, 19; 4, 2. 13. 16; 6, 

12. 14. 25; 42, 21; 43, 1; 

55, 19. 26; 56, 5; 57, 13; 

orna funesta 54, 13 
ossa minutalia , principalia 

60, 6. 8 

paginae 32, 3 paginae frag- 

mentorum inscriptio 54, 24 
multarum pahnarum homo 

58, 23 
palam celare 6, 13 
Panem deum 32, 21 
PANTOMALVS seruus 14, 12. 

13; 34, 19 Pantomale 35, 17; 

43, 12.18.25; 47> 18; 49,19; 

51, 2; 54, 17. 23; 55, 17 

Pantomalos 14, 14 
Paphien 18, 20 
parasitus 4, 3. 7; 59, 13 et 

alibi 
parasiticus 58, 17 
in parte 24, 5; 52, 14 
pater familias 57, 20 
patria auri 38, 23 
patronus 60, 22 
patus? 17, 1 

5 



66 - 



pedisequi 39, 22 

percolare perpluere 36, 15 

periculosa animalia 32, 4 p. 
homo 36, 10 

perierare 11, 4. 7. 16. 18 

perquisitio 36, 24 

perscriptio codicillorum con- 
dicio 54, 4 

persuasio magna 26, 14 

phantasmata 45, 13 

pistrinae 9, 11 

plagae et uulnera 59, 20 

planetae 28, 19. 23 sqq. 

Plauti 5, 10 

plumbeum claustrum 46, 7 
plumbeumornaetegmen 57, 13 

plus petiti periculum 60, 11 

polenta 30, 19 

*pondere auri grauida urna 
48, 25 

pondus Nestoris 18, 21 

popellus 32, 7 

porcia lex 58, 19 

praesentare 32, 10 

-praesidium de pecunia 20, 15 ; 
50, 13; 57, 1 

praestare causas 59, 5 

praestigium 9, 3. 4; 16, 24; 
22,5; 51,1 praestigia38,19; 
54, 21; 57, 14 

praetor 55, 9 

prius est ut — quam ut 20, 
27 

pro magno quaerere 58, 24 

Proteus 31, 1 

prouerbialia uid. agelastus 46, 
21 Apicifercula 22,18 aurum 
in cineres uersum est 45, 5 
numquamaudisti : nemo gratis 
bellus est 18, 24 cui bono 
8, 3; 20, 14 de calcaria in 
carbonariam 9, 11 c&ne&para- 
sitorum significatio 24, 15 de 
clepsydra respondere 34, 9 
dealbatus 9, 10 dies deficiet 
ante 9, 19 cohors fuliginosa 
etc. fures 21, 19 ferulas non 



habet 27, 9 toto uti foro 
18, 28 fumum uendere 31, 14 
bona hora hoc exaudiat 11, 5 
saepe condita luporum fiunt 
rapinae uulpium 15, 9 auri- 
bus teneo lupum 55, 22 in- 
uerso modio 39, 6 muta re- 
muta 38, 19 Nestoris pondus 
18, 21 oleum infundere 20, 12 
o tempora o mores 54, 8 
istud plane est quod saepe 
audiui: obscurisuerainuoluere 
20, 19 pellibus ossibusque 
uestris eueniat 44, 3 pecunia 
uita 48, 17 cf. 39, 2 pecu- 
niosorum podagra 18, 15 una 
sit illi istaee et perpetua uia 
42, 5 alia temptandumst uia 
24, 13 res uere mala uicinus 
malus 14, 24 sursum deorsum 

29, 19 ultro citroque 37, 12 
uulnerum merces 59, 12 si 
fas est 7, 4 tris edaces 
domus una non capit 59, 7 

pseudothyrum 44, 19 
publicare palam facere 39, 24 
purificat et puram facit 4, 12 
purificatus 41, 22 

quadrans solidi 59, 15 
quadratus Juppiter 34, 11 
quanti quot 40, 9 
quasi qui mecum uixerit 34, 1 
seque cum suis 15, 12 
quid quidquid 48, 9 
quicquid libet 37, 17; 43, 5 
quidquid abstulerit . . quidquid 

rettulerit 4, 22 
quod bonum faustum felixque 

sit 36, 5 
quod c. coni. pro accus. c. inf. 

28, 27 
tantum est quod interpretantur 

30, 9 

QVEROLVS fabulae nomen 5, 
22 qui queritur sine fine, 
pe[iipL[iot.Qog 21, 3 — 4, 11; 



67 



5, 12.22; 7,3; 15,27; 34,6; 
37, 4; 38, 13; 39, 3; 47, 8 
Queroli 3, 18; 4, 10. 16; 6, 
4. 11; 24, 23; 48, 10; 49, 9 
Querolo 6, 19; 47, 4; 49, 15; 
52, 7 Querolum 4, 7; 13, 9; 
21, 3 Querole 8, 2. 3. 9; 
10, 9. 13. 24; 11, 8. 22; 12, 
22; 14, 13. 25; 15, 17. 19; 
18,9.23; 19,4; 34,13; 35,21; 
40, 11; 41,12; 42, 17; 45,18; 
47,15.19; 48,4; 51,9; 52,5; 
55, 12; 58, 3. 12; 59, 5 

rancidus fastidiosus 36, 10 
ranciscere 46, 9 
ratiocinator erudite 18, 6 
recognoscere 5, 21; 57, 12.26 
redeunti thesauro 50, 14 
redolere, olere 46, 5 
reflui coturni 17, 13 
regulae 24, 11 

religio 41, 16; 44, 18; 59, 5 
r. celebranda 35, 7 
remutare 38, 19 
renitens 50, 16 
reparationis merces 59, 14 
calcei quos terra reuocet 17, 

15 
reus sepulchri uiolator 4, 23 
rex imperator? 19, 29 rex 

conuiuii 59, 14; 60, 11 
regium nomen (SardanapaUi) 

33, 16 
rimator 41, 7 
risores 25, 11 
rite iure et legibus 56, 18 
Rutili 3, 1; *5, 1 

sacci 48, 16 
sacrilege adu.? 55, 4 
sacrilegium 56, 13. 22; 57, 6 
sacrorum genera optima uel 

cultu facilia recensentur 28, 

10 sqq. 
luna in saltu 34, 12 
salua res erit 6, 25 



sannae 32, 5 
SARDANAPALLVS Sardana- 

palle 24, 14; 33, 13; 45, 2; 

46, 2; 59, 4 
Saturnus sidus 34, 10 
scrinia 48, 16 
scriptuli 39, 1 

scripturae fides 4, 4; 45, 26 
secretum 53, 2; 57, 18 secre- 

tum a populo 26, 1 secreta 

et familiaria 4, 10 
senatus consultum seruilianum 

et parasiticum 58, 17 
seque cum suis 15, 12 
serae et catenae ianuarum 

42, 18 
seruilianus ad seruulos spectans 

58, 17 
seruulus 34, 17; 41, 6. 7; 

44, 2 
ne sies 26, 20 

sigilla 24,, 20; 34, 25; 35, 5 
si fas est 7, 5 
simiae 32, 1 
simpliciter intueri sine ira 

38, 7 
socci 17, 7 
soceri 10, 30 
mi sodes 26, 7 
sol rotundus 34, 11 
solidus 38, 19. 20; 59, 15 so- 

lidi 23, 8; 38, 18; 48, 17 
sollemnia sc. tributa 32, 10 
sollemnitas quaedam 35, 5 
somnia narrantur 23, 5 sqq. 
somniculari 39, 15; 44, 17 
somnulentus 39, 14 
sorba et nuces 32, 6 
specialiter 13, 20; 29, 17; 

37, 18 

strangulari 60, 11 
striges 29, 24 
subornare lumen 39, 23 
subrancidus 30, 20 
sucus de uino 38, 12 
sufficiens sibimet 6, 6 
suggerere docere 37, 7 



68 — 



superfluus 52, 1; 54, 6 
sursum deorsum 29, 19 
suscensere 14, 8 
SYCOFANTA 24,2.13; 26,6; 
33, 25; 45, 1; 47, 23; 59, 4 
sycofantae 44, 8 
synastria hora 35, 22 

tamquam pro memet fecero 

42, 19 
Taurea consul 58, 20 
tegmen ornae 57, 13 
tempore. temperi 39, 18 
subterra habitant fures. 21, 19 
testulae 50, 9 
Theocles seruus 44, 14 
tinniunt solidi 48, 17 
Titi capsae 18, 15. 16 Titi 

podagra 18, 15 
titulus 54, 19; 56, 3. 5 
togatus 17, 7; 41, 5 ex to- 
gato agere 41, 2 
tormenta 32, 12 
Torquatus consul 58, 20 
totum qui potest deus 49, 8 

totum 11, 21; 16, 26; 24, 15 
25, 16; 28, 23; 34, 15; 37,3 
39, 2; 40, 4; 56, 20; 57, 4 
58, 11 
tractatus medicorum 60, 9 

traditio 24, 3 

transfigurare se 40, 10 

transfusiones 29, 9 

transibit poena in quadrantem 
solidi 59, 16 

ex transuerso inopinato 20, 2 

Tricipitini filius 46, 2 ; 54, 24 

triens solidi 59, 16 

Trierinus 46, 2; 54, 24 

trigonus Mars 34, 10 

tripudiare 48, 13 

tris 59, 7 

trisulcus sibilus 30, 15 

tubuli angusta tibialia, oppo- 
nuntur soccis 17,17 angusti 
et noui 41, 11 



tulit abstulit 45, 19 

Tullius 30, 21 (pro Boscio 

XX 56) 
tumores .59, 16. 17 
tutelae sigillum 34, 25 
tympana leuia 38, 15 



uacunm est uacat 26, 9 
uah 43, 23 

ubi te aspexerit 25, 13 
ubinam qua ratione 51, 19 
uela sacellorum 31, 4 
Venus sidus 34, 10 
uiaticum 59, 8. 9 
uicinus malus 14, 24 
uiuo si uiuo 51, 12 
uisitare inspicere 45, 23 
ulcisci se 4, 15 u. de quo 

47, 3 
ultimo 54, 28 
ultro citroque 37, 12 
ululae 29, 24 
uncia 59, 18 
uncinuli hamati 23, 9 
unde (cf hinc) 9, 21 
unguentati caiices 38, 3 
unum — aliud 57, 2 
uoltus solidi 38, 23 
uoluere fata 32, 3 
uolumina capillorum 39, 26 
uolupe 7, 6 
urbane callide 47, 10; 11, 16; 

18, 27 urbanus 22, 3 
urceolus 38, 4 
urna 50, 5 uid. orna 
usque quaque 21, 5; 52, 15 
usurarius subst. 46, 9 
uulcanosus 21, 19 
uulnerum merces 59, 12 
uulpes 18, 9 



zelotypi 40, 3 

Zeta seruus 34, 20; 44, 15; 
47, 18 




Perlag r*on 3. <&♦ Gteufrttet: w £eir>$tg, 
eutfcr/e Spracfc unb Stillebre. Dort profeffor 

F^r (V) XDpilc* <£tne 21nleitung 3iim tiajtt^en Dtvfidnbnis unb (S^ebraudj 

LJl. VL/. IK/K\]K+ unferer ITlutterfptadje. 3n£einrbanb geburtbenJ£ 2.— 

Seine 2tufgabe fjat ber Derfaffer in gerabe^u portreffltdjer tDeife gelofi. Z)as 

23udj fjat ben a,rofjen Dor3Ug r>or anbern dtjnlidjer 2frt, Bafj es nicfc/t bas ©efiifjt ber 

(Dbe erwedt, fonbern pon ber etften bis jur letjten Seite tuterefftert. .... Den 3t»eiten 

Cetl bes Sudjes bilbct eine ausge3eldjnete „StiIIetjre", in ber ,,bitrdj Hegel unb Dor= 
bilb" geroirft toerben foU. Sdjon aUein biefe ,,DorbtIbn" follten einen Deranlaffen, 
ftdj bas 23udj an^ufdjaffen. ....... Pes Derfaffers lCunfdj, bafj bas 23udj fidj 

redjt piele ^teunbe etroerben moge, tr>irb obne ^rpetfcl in <£rfulfung geljen. 

(Htjeinifdje 23Idtter, ^eft XII. \<)0\.) 

^^antes <5ottlicr/e KomoMe v. paul pocfyr/ammer, 

R* I in beutfdjen 5tan3en frei bearbeitet. 2Tlit 23udjfcr>mud pon £7. Voqelen 
"^t+S tOorpsroebe, einem Dantes23ilb nadj ©iotto uon <£. 23urnanb unb K3 Sft53en. 
©cljeftct M6.—, tn ©rigtnalbanb geb. M. 7.50. »k««»«»«KM(»«»«a>« 
,,. . . p. perfitgt uber ein entfdjiebenes poetifdjes ©eftaltungsuermogen; er bes 
tjerrfdjt bte Spradje in feltenem Ulafje; er tjat ein feines ©efiifjl fitr bie Sdjonfjetten 
bes (Dtigmals, bie et fidj nidjt entgeben lafjt; er mifjfctaudji bie ^teifjeit nidjt, roeldje 
man einer Uberfefc,ung in gebunbener Hebe immerljin roirb 3ubiIIigen mitffen, fudjt 
pielmetjr ber Oortage fo natje als moglidj 3U fommen: idj benfe, bamit ift aus= 
gefprodjen, bafj er bie 23ebingungen erfitUt, roeldje man an einen ,,23earbeiter" bes 
unfterblidjen ©ebidjtes ftetlen mtifj. 22iemanb fann ernftlidjer als ber Heferent feinem 
Unternetjmen beften (Erfolg unb fampattjifdje 2Iufnafjme bei nnferer gebilbeten Ceferroelt 
roitnfdjen. . . ." (dtan3 #aoet tfiaus i. b. £itt. Hunbfdjau 1,90^, 2Tt, <\.) 

/CZ eiftlicfyes un5 tDeltlicr/es aus Oem turfifcfy= 
VJy griecfyifcfyen 0rient. Selbjterlebtes unb Selbft= 
gefebjenes von ^einrid? (Bel^er. Zn^Z^^pl 

triardjen pon Honftantinopel , in £idjtbtucf unb \2 ^eidjnungen im Zext. 8. ©es 
fdjntaJpoU getjeftet M. 5. — , gebunben M. 6. — . m^^^»^^-^^^^^, »•-».»«. 
,,prof. <5el3er fennt beix ©rient, feine Spradjen unb ©efdjidjte. 2Pas er bietet, 
ift roUig perfonlidj (grforfdjtes. €r tcilt ben Cefer in bas djtiftlidje 2<onftantinopeI 
eittf uljren , in bie U?elt ber ©rttjoboren, ber ©riedjen unb 2lrmenier. Die erfte ^dlfte 
feines 23udjes befdjdftigt fidj mit Kirdjenfragen , bie ja freirrd? am 23osporus 3ugleidj 
uationale ^ragen ftnb, oie 3tpeite ^dlfte, tjodjintereffant, betjanbelt polttifdj unb rnenfdj; 
Iidj bie Curfert , ©riedjen , fpdhifdjcn 3uben unb 2lrmenier', 2Uan Icrnt aus biefen 
Sfi33Ctt fetjr oiel. 3dj errodljne befonbers bie 2Iusfutjrung tiber ben <£influfi pon 
mutjamebanifierten (Etjrifien auf bas Orfentum unb bie ParfteUung ber Jlusfidjten 
bes roeftlidjen unb fleinaftatifdjen (Sriedjentums. Heligionsgefdjidjte , pfjilologie nnb 
polittf geroinnen burdj ©el^ers fein unb frei gefdjriebene plaubeteien. 2tusftattung 
9"*." (Die ^ilfe, ^00, Ux, 50.) 

"Nfrbeit xxnb ^yt^mns. Von prof. Dr. Karl 

^JL. 23iid)er Srttte, flatf oetmefjtte 2tuflage. «Setjeftet M 7. — ; ge= 

^^ ^-'"^V^ 4 -* fdjmacfoon gebunben M 8.— , ^^-m^^^mf^me-m^f^*^ 
„. i » XHe fibtige ©emeinbe allgemein ©ebilbeter, roeldje nidjt blo% biefe ober 
jene <Eht3etfjeit ber in bet 23ud?etfdjen 2ttbcit entfjaltenen roiffenfdjaftlidjen <Errungen= 
fdjaften interef ftert , }onb„em bie ftdj ftir bie ©efdmttjeit bes fetbftdnbigen 
unbroettgretfenbenUberblicfs tiber beu oiel oer) [djlungenen guf ammen = 
tjang pon 2lrbeit unb Hbytfjmus aufridjtig freuen barf, rotrb meines 
«radjtens bem berodtjrten ^orfdjer audj bafiir befonbers banfbar fein, ba% er itjr 
etnen roertuoUen 23eitrag 3u einer £etjre geliefert fjat, roeldje bie ebetften ©eniiffe 
tn unfertrt armen 2TtenfdjenIeben uermittelt, ndmlidj jur £etjre doii ber benfettben 
23eobddjtUrtg, nidjt blofj roelterf djitt tember €reigniffe, fonbern audj 
alltdgltdjer, auf Sdjritt unb Eritt uns begegnenber ©ef djetjniffe." 

t*. P.iTlaYr in >er 23e,ifage 3^ 2tUg. gtg.) 



SSerlag toon 83. ©. ^eulmct in £et^tg. 



Stu 



L.W-.Aiii w^ 'i_ 







(sammlung tt> Hl * 

$)arfteltungen au§ atten ©ebteten be§ 2Btffen3 

itt -9dnbdE)ett oon 130—160 ©eiten 3U je M. 1. — , in gefdmtacfbolletn ©inoanb ju ^ 1 
Sebe§ 23anbdjen ift in ftdj abgefdjloffen unb einjeln lauftid). 

2H§ h)ertboHe§ / nitfclict)e3 ©efdjenf empfefjlett ftd) befonber3: 

5 Sanbdjett, natfj Jffiafjl, Qebunben, itt gefdjtnaatiaffem batterfiaften @ef djenffaftdien , 
baS fidj jtttn «ufftellen ttiie «ufljanflen etgttet, 3tttn «preife tmn ^.6.50. 

33efonber3 feien emEfot)I~en: 



<$eograpljif(tje Sibliotljef. 

®itd)f)off, 9Jtenfef) unb ©tbe. 

3fanf on, 2Jteete§fotfcf). unb 9Jteete§feben. 

©untfjet, ©efd)id)te be§ SeitaltetS bet 

entbectuttgen. 
©djeiuet, 2)et 23au be§ SBeItaH§. 
SBeife, 2)te beutfd)en 23oIl3ftamme uttb 

£anbfd)aften. 
jpaff e tt, 2)ie $oIatfotfd)una,. 

Sedjntfdje Stbliotfjcf. 

©djetb, 2)ie SJtetaHe. 
SBebbing, 2)a§ <£ifenr>iitten»t»efen. 
sfftetcfel, 3ngettieutted)nit bet 9cettjeit. 
8aunf)atbt, 2tm faufenbett SSebftut)! 

ber ^?eit. 
23atet, aBatmeltaftmafdjinett. 
©djeffet, SJtitroftope. 

!KaturniifTenf$aftliifje «Btbfiotfjcf. 

58 1 d) m a n n , fiuft, SBaff et, Sid)t u.SBatme. 
®taet3, 2)a§ 8icf)t unb bie gatben. 
6 ct ft e i n , Statnpf stnif djen SJcenf d> unb Jtet. 
.fraacfe, 23au unb Seben be§ 5tiete§. 
©iefenljagen, Unfete ttrid)tigften 

i^ulttttpflanjett. 
Sluetbad), 2)te ©tunbbegttffe bet mo> 

betnen 9tatutlef)te. 
•freffe, 2Ibftammitng§Iel)te unb 2)atttmti§' 

mu§. 

$eutftfje SBi&tiot&ef. 

SSeife, 2)ie beutfdjen 23off§ftamme unb 

Sanbfd)aftett. 
Dtto, 2)a§ beutfd)e .fjattbloett 
Stuiniet, 2)a§ beutfdje 23oIt§fteb. 
Soening, 2>ie betttfdje 9fteicf)§t>etfaffung. 



9JI attt)aet, 3)eutfd)e 23autunft. 
£etl, SDeutfcr)e ©tctbte ttttb 33utget [tm 
SJhttelaltet. 

aRebijinifdje 8talioH)ef. 

SSietnacft, SJfoberne #eiltt)iffettfcfjaft. 
23ud)net, ©efunbr)eit§Iet)re. 
<5ad)3, 2)et menfd)Iid)e wStpet. 
ganbet, 8etbe§iibuttgett. 
gftenfeel, ©tttSIjtung uttb 23oft§= 
nal)tung§mittef. 

«offStoirtfuiafinaV SiHtottjef. 

W e t) e t , ©ojtate SSewegungen u. Xbeotiett 
8 ij, 23ettef)t§enttt)ictetung in 2)eutfd)tanb. 
Utt 1 b , Stufgaben ttttb Siete be§ SOienfdjetf 

Iebett§. 
Dtto, 2>a§ beittfetje §anbtt)etf. 
Soening, 9teid)§betfaffuttg. 
©tubet, 2)eutfd)e§ fffiittfdjaftstefien. 

^abaflogiftfje «ifiliotfjef. 

3ieglet, Sltlgemeine 33&bagogit 

Utt 1 b , Slttfgaben unbgiele be§ SJlenfdjen 

Ie6en§. 
ftteibig, 2)ie fiinf Sitttte be§ 93tenfd)en. 
gattbet, Seibe§ubuugett. 
Stefimte 2)te ©eele be§ 9JJenfd)en. 
S;uit)e, 2)ie 9gf)iIofopf)te bet ©egenttatt 

in 2)eutfd)tanb. 

«nltnrIjifiorifrI)e Sibfiotfjef. 

SEBetf e, @d)ttft» uttb SBucfjwefen. 
SBeife, 2)ie beutfcfjen 58oIf§ftamme uitb 

8anbfcf)afteit. 
©oben, «JSalfiftina. 
Dtto, 2)a§ beutfcfje J&anbtoett 
SDtattfjaei, 2)ie beutfcfje 93autunft 
6 cf) m e m e t, 3Jeftautationunb»e»oIution. 



8t«f JBunfa) attSfufjrlioje iHuftrierte gJrofbefte untfonft unb bofifrci.